سیمرغ را با «قاف» می نویسم

از آیینـه آمـدم

2011-11-08T23:46:00.014+01:00

در آفتاب بود کز آیینه آمدم
وقت شراب بود کز آیینه آمدم

مادر بزرگ، ماه شد و رفت پشت ابر
سرگرم خواب بود کز آیینه آمدم

مثل پدر بزرگ که از سالهای زخم
در رختخواب بود کز آیینه آمدم

بابا در آفتاب عرق می فشاند و خود
در التهاب بود کز آیینه آمدم

خواهر برای یافتن نیمه ی خودش
در اضطراب بود کز آیینه آمدم
□
نوبت به من رسید و من از درد رد شدم
با این حساب بود کز آیینه آمدم

مادر ـ که پابه ماه ـ به ماه نه ام رسید
قبل از «شهاب» بود کز آیینه آمدم

من خنده ـ گریه ای به لبم هر دو داشتم
چون شکرآب بود کز آیینه آمدم

نافم بریده شد، نفسی تازه در رگم
در پیچ و تاب بود کز آیینه آمدم

یک ماهی رها شده بر روی ماسه ها
حرف از سراب بود کز آیینه آمدم

بعداً به روی خاک کمی زیر و رو شدم
از لطف آب بود کز آیینه آمدم

کم کم بزرگ شد دل من، عشق سر رسید
درد مذاب بود کز آیینه آمدم

چیزی شبیه تب، به دلم دست می کشید
ـ شاید عذاب بودـ کز آیینه آمدم

تب داشتم وَ درد به جانم رسیده بود
حالم خراب بود کز آیینه آمدم

شرح بیتی از حافظ ٨

2011-09-19T22:57:00.012+02:00

شرح بیتی از حافظ

محسن فارسانی

***

بعد از اين نشكفت اگر با نكهت خلق خوشت ـ خيزد از صحراي ايذج نافه مشك ختن (حافظ)

نکته قابل توجه در این بیت در درجه اول وجود اغراق است. معنی این بیت شاید برای اهل ادب روشن باشد، اما به هر حال به چند نکته درباره این بیت اشاره می کنم. بدون هیچ مقدمه ای، واژه ـ نشکفت ـ را بررسی می کنیم. نشکفت با کسر کاف، به معنی ـ شکفت نیست ـ می باشد که امروزه به جای کاف، گاف می آورند و شگفت می گویند که از مصدر شگفتن است.

در غیاث اللغات آمده است : «در سراج نوشته که شکفت به کسرتین و کاف عربی بمعنی تعجب و به ضمتین بمعنی وا شدن گل و به هر دو معنی به کاف فارسی شهرت دارد...» عجب باشد. در حقیقت واژه شگفت بر گرفته از همان شکفت در زبان پهلوی است که به صورت شکفت škft آمده است. (نگا. مکنزی 102). شاعران کهن این واژه را بصورت شکل نخستین آن یعنی شکفت آورده اند، نه شگفت. برای نمونه نگاه کنید به مثالهای زیر:

فر امرز نشكفت اگر سركش است ـ كه پولاد را دل پر از آتش است (فردوسی)

نشکفت اگر به قوت بخت تو یوزبان ـ از قرص آفتاب دهد یوز را پنید (ابن یمین)

نشکفت اگر ز عشقش لاغر شویم و خسته ـ کین شیوه لاغریها در یام عشق باشد (اوحدی، دیوان اشعار، غزلیات)

نشکفت که سلطان لقبت داد مَلک ـ تو خود ملک از مادر خویش آمده ای (انوری، دیوان اشعار، رباعیات)

اما واژه نکهت در این بیت به چه معنی است؟ نکهت : بوی خوش است و بوی دهان. غیاث اللغات، ناظم الاطباء. النکهة : رایحة الفم، طیبة کانت او کریهة (فقه الغۀ ثعالبی). (ح. خدیو جم 1368). با نگاهی به دیوان حافظ و تعمق در ابیات دیگرهمین معنا را درمی یابیم.

صبا کجاست که این جان خون گرفته چو گل ـ فدای نکهت گیسوی یار خواهم کرد (حافظ)

ای صبا نکهتی از خاک در یار بیار ـ ببر اندوه دل و مژده دلدار بیار(حافظ)

باد بهشت می گذرد یا نسیم صبح ـ یا نکهت دهان تو یا بوی لادن است (سعدی)

اما خلق چرا با بوی خوش، مشک و عنبر آمده است؟ نه تنها حافظ بلکه شاعرانی دیگری نیز خلق را مشکین آورده اند. خود حافظ در بیت دیگری چنین آورده است:

مشکین از آن نشد دم خلقت که چون صبا ـ بر خاک کوی دوست گذاری نمی‌کنی (حافظ)

از خلق اوست چشمه خورشید ـ وز خلق اوست عنبر اشهب (مسعود سعد سلمان)

ای خلق تو مشک و ز مشکت مرا نسیم ـ وی لفظ تو چو شد وز شهدت مرا شفا (مسعود سعد سلمان)

از دم خلق تو در مسدس گیتی ـ بوی مثلثت بهر مشام برآید (خاقانی) مثلث در اینجا به معنی نوعی عطر باشد. «و از عطرها عود و مثلث مشکین بکار باید داشت». (ذخیره ٔ خوارزمشاهی).

هزار بار ز عنبر شهی تر است بخلق ـ هزار بار ز آهن قوی تر است بپاس (منوچهری)

اما واژه ایذج : ایذج همان است که ما امروزه آن را ایذه می نامیم و آن یکی از شهرستانهای استان خوزستان است که به نامهای آنزان و آنشان نیز خوانده می شده است. ابن بطوطه می نویسد : ثم سافرنا من مدینۃ تستر ... و وصلنا الی مدینۃ ایذج و تسمی ایضاً مال الامیر. منظور از تستر همانا شوشتر امروز و ایذج همان مالمیر است که ابن بطوطه از آن به عنوان مال الامیر نام برده است. (در مجم البلدان یاقوت حموی مال امیر، مالمیر).

بعد از این شگفت نیست که با خلق خوشت، از صحرای ایذه بوی نافه ختن بر خیزد.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

منابع

- D. N. MAcKENZIE, A Concise Pahlavi Dictionary, London 1971.

ـ حسین خدیوجم، واژه نامه غزلهای حافظ، موسسه مطبوعاتی علمی، چاپ دوم 1368.

صید

2011-08-20T23:08:00.006+02:00

ماهی گیران بی قرار

زنان بندری در برقع

و ابر سیاه

خورشید را خفه کرده است

بامداد و شام

قایق ها سر بر موج کوفته ناآرام

باد هیهات می کند

ساعت شنی ماه

نمی دانم چند برقع به خورشید مانده است

در تاریکی روز

هیچ درنایی نمی خواند

تنها فانوس دریایی سخن می گوید

و دریا

که نمی تواند لب بر هم بگذارد

و سکوت برای دریا

یعنی همان کلمه ی آخر

که نمی خواهم نامش را بر زبان بیاورم.

پنج تابلو

2010-07-27T16:36:00.009+02:00

.(١

غروب ِ پاییز
خورشید به خانه اش بر می گردد

! بر تابلو من

.(٢

دفتر ِ باغ را می گشایم
پرنده ای

! بر زبان گنجشک می خواند

.(٣

کفن ِ برف را می درند
و سر برمی دارند از خاک
! کرفس های زردکوه

.(٤

برگ
بر رودخانه
می افتد
! بر عکس من

.(٥

سیگاری می گیرانم

از غم

بر لبم

حلقه حلقه ی موی تو

! برمی خیزد

اگه پرنده ام بشی

2010-07-05T11:12:00.014+02:00

اگه پرنده ام بشی، آبت می شم، دونت می شم
اگه تو بارونم بشی، گل ِتو گلدونت می شم

اگه به خونه ام بیایی، زود دلمو فرش می کنم
کاشی ِکاشونت که هیچ، قالی ِکرمونت می شم

ماهیای تو رودخونه، عشقتو لب لب می کنن
حیفه که من هیچی نگم، هزار دستونت می شم

از پشه کمترم مگه، وز وز ذکرت رو نگم؟
پس می آم از صب تا سحر، مرغ ِغزلخونت می شم

ببین چقد برف اومده، همه درختا یخ زدن
تو این هوای سردِ دی، آفتابگردونت می شم

تو مثل ِ یه ماه ِتموم، اون بالا هی برق می زنی
منم همین جا رو زمین، آینه گردونت می شم

بَرّه ی نازم تو بشو، تا تو را چوپانی کنم
اگه نه من هار می شم و گرگ بیابونت می شم

مثل گُلای پیچکی تاب می خورم دور قدت
می پیچمت تو بازوام، یکسره قربونت می شم

وقتی که طوفانی می شه، وقتی که بارون می زنه
می آم می شینم تو حیاط، شرشر ناودونت می شم

بوی اقاقیا می دی، بوی خود خدا می دی
واسه همین صب تا حالا دارم پریشونت می شم

لیلی رو ول کن که بره دنبال کار و کاسبی ش
از این به بعد جون ِخودم می آم و مجنونت می شم

می آم بالا، می رم پایین، قرار و آروم ندارم
نمی دونم چیکار کنم، حیرون و ویرونت می شم

هر جا بری می آم باهات، سایه به سایه، پا به پات
!به عین و شین و قاف قسم، بنده ی ایمونت می شم

پرنده

2010-05-20T10:44:00.000+02:00

پرنده همان است

که همیشه

به احترامش خم می شویم

! و سنگ بر می داریم

روی میز

2010-05-12T22:10:00.011+02:00

تقویم گیج و ساعت بیمار روی میز
*من خسته ام از این همه تکرار روی میز

آیینه ای غبار گرفته، عبوس و سرد
سر تا به پا نشسته به زنگار روی میز

یک مشت شعر، چند غم و چند جمله اشک
دلشوره های کوچه و بازار روی میز

غم چون غبار در همه جا لانه کرده است
بر سقف، در هوا، روی دیوار روی میز

با یک مداد ساده، سه تا حرف می کشم
با ـ عین و شین و قاف ـ و غم یار روی میز

بعداً مداد شمعی از راه می رسد
پروانه ای و کاغذ آ ـ چار روی میز

شکلی ز گیسوان پر از موج موج یار
در دود حلقه حلقه ی سیگار روی میز

دریا و موج شاهد لبریزی منند
از شور و از ترانه ی بسیار روی میز

یک دسته از گل کلماتم سیاه و سرخ
یک دسته مثل سرو و سپیدار روی میز

هفتاد و هفت مرتبه عاشق شدم ولی
دارم هزار زخم ز هر بار، روی میز
□
در راه سربراه، من و کفشهای من
در بین راهم و کت و شلوار روی میز

! جامی دگر ؟ بله بله، بی میل نیستم
! جامی که افکند من هشیار روی میز

جایی برای ماه نمانده است ، پس برو
! خورشید را بیاور و بگذار روی میز

چیزی نمانده است به پایان رفتنم
اسبم کنار جاده و افسار روی میز

در نقطه چین ... که جای «تو» خالی ست در غزل
یعنی به جای گل سبدی خار روی میز

یک غم، ـ غم بزرگ ـ نشسته کنار من
یک دل، از آرزوی تو سرشار روی میز

از گفتن و سرودن حالی نمانده است
بر لب هزار نغمه و خودکار روی میز

از زندگی ـ از این همه تکرار ـ خسته ام. محمد علی بهمنی *

بهار ـ دختر ایل ـ

2010-03-23T15:08:00.003+01:00

بهار می رسد از کوچه باغ با تعجیل

می آورد گل و عشق و ترانه با زنبیل

دوباره قلب من و باغ می شود مقلوب
دوباره سال به نام تو می شود تحویل

و سنگها همگی از شکوفه لبریزند
نشسته ام که مرا هم کنی به گل تبدیل

شبیه سرو بمان در کنار من سرسبز
چهار فصل بهارانه باش و بی تمثیل

به ترک اسب خود امشب سوار خواهم کرد

درست موسم تحویل سال ـ دختر ایل ـ

بهار دختر ایل است، با لباسی سبز

به دست سیب و به دامن ترانه و آجیل

غزل به آخر خط می رسد ـ به فروردین

! که فصل پنجم اسفند می شود تعطیل

شرح بیتی از حافظ ٧

2009-12-19T13:05:00.000+01:00

شرح بیتی از حافظ

محسن فارسانی

* * *

ترسم که اشک در غم ما پرده در شود
(وین راز سر به مهر به عالم سمر شود. (حافظ

با بررسی اشعار شاعران کهن به درستی در می یابیم که کار اشک غمازی و پرده دری بوده است. حافظ در بیتی دیگر به همین نکته اشاره کرده و اشک را غماز و پرده در آورده است. ـ

چه گویمت که ز سوز درون چه می‌بینم
.(زاشک پرس حکایت که من نیم غماز (حافظ

یا

اشک غماز من ار سرخ برآید چه عجب

.(خجل از کرده ٔ خود پرده دری نیست که نیست. (حافظ

راز من ترسم که در صحرا نهد

.(اشک من چون روی در صحرا کند. (سعدی

نمونه های بسیاری را می توان در شعر کهن فارسی یافت که بیانگر غمازی اشک اند. ـ

موج اشکم بی سخن اظهار مطلب می کند

.(جنبش ریگ روان بانگ درا باشد مرا. (ملاقاسم مشهدی

سرشکم آمد و عیبم بگفت رو در روی

.(شکایت از که کنم خانگی ست غمّازم. (حافظ
یعنی اگر اشک من غماز نبود راز پنهان من آشکار نمی‌شد. ـ

ز پرده کاش برون آمدی چو قطره اشک
.(که بر دو دیده ما حکم او روان بودی (حافظ

اما پرده همچنین می تواند پرده چشم نیز باشد. اشک هنگامی که از پرده چشم بیرون می آید، خود باعث غمازی است. ـ
جمال دختر رز نور چشم ماست مگر

.(که در نقاب زجاجي و پرده عنبي است. (حافظ

اما راز سر به مهر به معنی چیست؟
در ابتدا باید گفت سر به مهر، یعنی سر بسته و فاش نشده. رازی که پنهان است. اما این راز چیست؟

برای پی بردن به جواب این پرسش از یکی دیگر از ابیات خود حافظ کمک می گیریم
گفتم به دلق زرق بپوشم نشان عشق

(غماز بود اشک و عیان کرد راز من (حافظ

بنابراین راز پنهان و سربسته همان «عشق» است

ترا صبا و مرا آب دیده شد غماز

(وگر نه عاشق و معشوق رازدارانند (حافظ
جاری شدن اشک، حکایت از غم درون دارد. مانند دودی که نشانه و دلیلی بر آتش است. اما راز سر به مهر، تجسمی زیبا از یک قطره اشک نیز می تواند باشد. اشک انگار یک گوی بسته و گردوار است که هیچ دری به بیرون ندارد. این راز سر بسته و نهان، که در غم مستور و به شکل قطره ای سربسته جلوه می کند، به طور یقین عشق است. قطره اشک هنگامی که از پرده چشم بیرون می رود، رازغم عشق را به عالم آشکار می کند. ـ
همان گونه که خنده بر لب، از شادی دل حکایت دارد، اشک چشم نیز، غم دل را باز گو می کند. پرده در، در اینجا به فاش کننده راز و مخالف «پرده دار و پرده پوش» آمده است. در بیت حافظ، اشک همان دهان دوخته ای است که مولانا از آن سخن گفته است. ـ

هرکه را اسرار حق آموختند

.(مهر کردند و دهانش دوختند. (مولانا
در بیت مورد نظر، عالم در واقع به معنی مردم عالم است

اما با نگاهی ژرف تر به این بیت، واژه «اشک» می تواند خود به عنوان «راز» باشد. شاملو نیز از قضا شعری دارد که با همین مطلب شروع می شود

اشک رازیست
لبخند رازیست
عشق رازیست
.(اشک آن شب ، لبخند عشقم بود ... (شاملو
: و خودم در شعر کوتاهی گفته ام

نمی گریم

! آبرویم می رود

در اینجا آبرو ایهام دارد، هم آب ِ روی است که به جای اشک آورده شده و

هم آبرو، اما در معنای دوم است که می تواند غماز باشد .ـ

و از قضا خود حافظ در بیتی به همین مسئله اشاره دارد

نم چشم آبروی من ببرد از بس که می‌گریم
چرا گریم کز آن حاصل برون از نم نمی‌بینم

در مورد غمازی اشک و ارتباط بین اشک و آبرو، از یکی از غزل های

وحشی بافقی بیت زیبایی به عنوان شاهد می آوریم
اشک هر دم پیش مردم آبرویم می‌برد
چون توان گفتن که طفلی با من اینها می‌کند

و سر انجام یک بیت هم از شهریار شاعر همعصرمان می آوریم که اتفاقاً عنوان غزل

اشک پردگی نام دارد

چو آبروی تو بود اشک من نریختمش

چو غنچه پردگی از پاس آبروست هنوز

از طرف دیگر به نظر من، راز سر بسته می تواند، عشق باشد، چنانچه سعدی

در دیوان غزلیات چنین می سراید
پرده بر خود نمی‌توان پوشید
.(ای برادر که عشق پرده در است. (سعدی، غزلیات
برای درک بهتر معنای راز سر به مهر بیت دیگری از خود حافظ به عنوان شاهد می آوریم
اشک حرم نشین نهانخانه ٔ مرا

.(ازآنسوی هفت پرده به بازار می کشی .(حافظ

در این بیت هفت پرده به معنی، هفت پرده چشم است. (برهان قاطع). اتفاقاً در این بیت، چه تناسب زیبایی بین پرده و حرم ایجاد شده است. بدیهی است هنگامی که اشک از حرَم، محل اَمن مَحرم، به بازار یعنی محل حضور عوام می آید، فاش می شود
سخن سربه مهر دوست به دوست

.(حیف باشد به ترجمان گفتن .(سعدی

انگلیسی زبانها از همین الگو گرفته اند و در ضرب المثلی می گویند که در باران می گریم تا اشکم را کسی نبیند
سعدی پرده داری و پرده دری را در بیتی اینچنین آورده است
تو بینا و ما خائف از یکدگر

.(که تو پرده پوشی و ما پرده در. (سعدی
سمر شدن نیز به معنای معروف شدن، فاش شدن و داستان شدن است. ـ
برنه بکفم که کار عالم سمر است

.(بشتاب که عمرت ای پسر درگذر است .(خیام

ای عالم جود و گرد عالم

.(جود تو سمر سخای تو فاش .(سوزنی
تو کین روی داری بحسن قمر

.(چرا در جهانی بزشتی سمر. (سعدی
و مجازاً به معنی سخن، روایت نیز هست
از عجایب روزگار سمرها شنیده بود. (سندبادنامه ص148 )ـ

ترسم که اشک در غم ما پرده در شود
.(وین راز سر به مهر به عالم سمر شود. (حافظ

در این بیت، قافیه درونی بین کلمات ترسم، غم و عالم به خوبی محسوس است. همچنین تکرار حرف «ر» در کلمات تر، در، پرده در، سر به مهر و سمر، موسیقی یکدستی را ایجاد کرده است ـ

شرح بیتی از حافظ ٦

2009-10-16T13:27:00.000+02:00

شرح بیتی از حافظ
محسن فارسانی

* * *

ز گریه مردم چشمم نشسته در خون است

(ببین که در طلبت حال مردمان چون است. (حافظ

قبل از هر چیز وجود دو جناس توأم در این بیت، توجه ما را به خود جلب می کند. یکی جناس زائد بین دو کلمه «مردم» و «مردمان» و «خون» و «چون» که جناس خط اند. از طرف دیگر در واژه مردم ایهام وجود دارد. این واژه می تواند به معنی خلق و یا به معنی مردمک چشم باشد. این از تردستی ها و دو پهلوگویی های حافظ است که با یک چشم بندی زیبا دو معنا را در قالب دو تصویر در پیش روی خواننده قرار می دهد. در بیت اول واژه چشم به ما کمک می کند، تا مفهوم مردمک را بیش از مردم (خلق) در ذهن خود جای دهیم. حافظ در مصرع اول می گوید : از فراوانی گریه، مردمک چشمم به خون نشسته است. این به آن معنی است که اشک از شدت گریه جای خود را به خون داده است. این طریقی است که حافظ حال خود را برای معشوقه بیان می کند. اما در بیت دوم حافظ معشوقه را با گلایه ای ملیح مورد خطاب قرار می دهد که در طلب تو حال مردم نیز مثل من است. نتیجه زیبایی که از کل بیت گرفته می شود آن است که واژه مردمان یا خلق در یک جانشینی دوگانه جای خود را به مردم یا مردمک می دهد. یعنی تصویر مردم در کره چشم، شبیه تصویر مردم در کره خاکی است

.که هر دو به نوعی در طلب یار به خون نشسته اند

با کمی دقت در می یابیم که در بطن واژه نشستن نوعی تواضع و فروتنی نهفته است. نشستن در برخی از فرهنگهای فارسی به معنی نشست کردن، غرق شدن و فرورفتن آمده است که در اینجا مصداق پیدا می کند. سعدی در بیتی می سراید

برخاست آهم از دل و در خون نشست چشم

(یارب ز من چه خاست که بی من نشست یار. (سعدی

.در همین بیت جناس خط بین کلمات «خون» و «چون» نیز قابل توجه است
ز گریه مردم چشمم نشسته در خون است

ببین که در طلبت حال مردمان چون است

حافظ و شاعران دیگر فارسی گوی بارها از مردم چشم سخن گفته اند و آنرا به معنی «مردمک چشم» بکار برده اند. خود حافظ بارها مردم چشم را بکار برده است ـ

ماجرا کم کن و بازآ که مرا مردم چشم

(خرقه از سر به درآورد و به شکرانه بسوخت. (حافظ

یا مثلاً در بیت زیرکه البته ایهام بسیار زیبایی دارد. «مردم چشم» به معنی «مردمک ِ چشم» و «مردم ِ عزیز» می تواند باشد ـ
مراد دل ز تماشای باغ عالم چیست

(به دست مردم چشم از رخ تو گل چیدن. (حافظ
در بیت زیر به خون آغشته شدن مردم چشم آمده است. در این جا نیز ارتباط بین «مردم» ( مردمک) و «انسان» قابل توجه است

مردم چشمم به خون آغشته شد

در کجا این ظلم با انسان کنند

مردم چشم

سعدی درست یک قرن پیش از حافظ در قرن هفتم، مردم چشم «به معنی مردمک» و مردم «به معنی خلق» را در بیتی این چنین آورده است

پری رویا چرا پنهان شوی از مردم چشمم

بلی خوی پری آن است کز مردم نهان باشد

مردم چشم، همان است که گاه بصورت «مردم دیده» نیز در شعر شاعران کهن آمده است

گرچه خرد است او جهان را بس عزیز است و بزرگ

(مردم دیده عزیز است ارچه خرد است و حقیر (خاقانی

داده لبش چون نمک بوی بنفشه به صبح

(بر نمکش ساختم مردم دیده کباب (خاقانی

مردم دیده چو خودبینی نکرد

(جای خود جز دیده می بینی نکرد (عطار
تا بر سر دیده جا دهندت مردم

(چون مردم دیده ترک خود بینی کن (امامی خلخالی

بنظر می رسد کلمه ای که در این بیت به عنوان کلمه مرکزی و محوری آمده، «طلب» است. طلب در واقع دلیل اصلی در خون نشستن مردمک چشم است. در باره طلب معانی متفاوتی در لغتنامه ها آمده است از جمله خواهش، التماس، تقاضا، بازخواه، خواستگاری، اراده، خواسته، مطلوب. با توجه به همه این معانی می توان معنای دیگری نیز از کلمه طلب در این بیت برداشت کرد و آن «انتظار» است. در طلب (انتظار) تو مردمک چشم از شدت گریه در خون نشست. در خون نشستن مردم چشم، کنایه از گریه و زاری فراوان است که اشک بر اثر تمام شدن، جای خود را به خون دهد. این گریستن تنها به خاطر طلب است

ابوالبقا در کلیات آورده : «طلب در اصطلاح سالکان آن را گویند که شب و روز در یاد او باشد، چه در خلأ و چه در ملأ، چه در خانه چه در بازار. اگر دنیا و نعمتش و اگر عقبی و جنتش به وی دهند قبول نکند، بلکه بلا و محنت دنیا قبول کند، همه خلق از گناه توبه کنند تا در دوزخ نیفتند و او توبه از حلال کند تا در بهشت نیفتد. همه عالم طلب مراد کنند و او طلب مولی و رؤیت او کند و قدم بر توکل نهد و سؤال از خلق شرک داند و از حق شرم

«و بلا و محنت و عطا و منع و رد و قبول خلق بر وی یکسان باشد. در این حال، سالک روز و شب در طلب مولی بگرید تا مردم چشمش در خون نشیند. جالب است که در منتهی الارب به نقل از تاج العروس و لسان العرب، واژه خون به معنی ضعف و سستی در بینایی آمده است که به نوعی می توان در بیت حافظ معنا پیدا کند. با این توضیح در خون نشستن چشم به معنی ضعف در بینایی بر اثر گریه بسیار است و اتفاقاً واژه حال در مصرع دوم این برداشت ما را تشدید می کند. در مصرع دوم حافظ یار و معشوقه را که در طلب او خون گریسته و یا به ضعف بینایی دچار شده است را مورد خطاب قرار می دهد که حال مردمان را ببین که دقیقاً مانند مردمک

چشم من در خون نشسته اند .ـ

منابع
دیوان غزلیات حافظ ، به کوشش خطیب رهبر
از کوچه رندان (درباره زندگی و اندیشه حافظ) - نوشته : دکتر عبدالحسن زرین کوب

شرح بیتی از حافظ ٥

2009-04-12T11:47:00.000+02:00

شرح بیتی از حافظ

محسن فارسانی

***

خلوت دل نیست جای صحبت اغیار

.(دیو چو بیرون رود فرشته در آید. (حافظ

برای رسیدن به معنای حقیقی این بیت به بررسی معنای دقیق چند واژه کلیدی آن می پردازیم. خوت دل، همان خانه ی خلوت ِ دل است. در انجمن آرای عباسی از «خانه دل» با عنوان «کعبه معظمه» نام برده و آن حرم یار می باشد، پس در حرم جایی برای حضور یا همنشینی با بیگانه وجود ندارد. اغیار در این بیت دقیقاً به معنی نامحرم است. حافظ گاه خلوت، حجاب و نقاب را به همراه اغیار می آورد. یار چشم و دل بینایی دارد، در حالی که اغیار چشم بصیرت ندارد. با نگاهی به ابیات دیگر در می یابیم که گاهی حافظ یار و اغیار را دو کلمه مقابل هم آورده است. مثلاً این بیت

کلک تو خوش نویسد در شان یار و اغیار

.(تعویذ جان فزایی افسون عمر کاهی. (حافظ
: یا این بیت
یار بیگانه مشو تا نبری از خویشم

.(غم اغیار مخور تا نکنی ناشادم. (حافظ

یا این بیت از سعدی

بیک نفس که برآمیخت یار با اغیار

.(بسی نماند که غیرت وجود من بکشد. (سعدی

یا دهخدا در امثال همین دو کلمه را با هم آورده است
«خلوت از اغیار باشد نی ز یار»
در اینجا منظور حافظ از اغیار، نامحرم است. حافظ خلوت را تنها با معشوق و بدون حضور اغیار می خواهد. معشوق می تواند همان حق باشد که معشوق ازلی است. برای همشینی با یار مجلسی عاری از حضور نامحرم یا اغیار لازم است. حتی برای صحبت، عدم حضور نامحرم ضروری ترین شرط است ـ

: با سیری در تاریخ بیهقی نیز همین نکته را در می یابیم

.مجلس خالی از بیگانه برای مشورت در سخن گویم و توقفی در زخم ایشان

(تاریخ بیهقی)
خلوت در تاریخ بیهقی به معنی جلسه محرمانه و خصوصی است. همان که امروز ما می گوییم : «فلانی و بعمانی با هم خلوت کرده اند». یعنی بدون حضور اغیار مصاحبت دارند ـ

.چون معمای مسعدی پرسید دیگر روز با من خالی داشت و این خلوت دیری بکشید

(تاریخ بیهقی)

.در کلیله و دمنه نیز همین معنا را دارد : دمنه بفرصت خلوتی طلبید

(کلیله و دمنه)

(جایی که شخص در آنجا به تنها نشیند. (از ناظم الاطباء

(جایی که جز محارم شخص دیگری در آنجا نباشد. (ناظم الاطباء

(جایی که جز خویشان و نزدیکان که نامحرم دیگرانند کس دیگر بدانجا نیست. (دهخدا

با این همه خلوتگاه دل جایی برای حضور یار است، و نامحرمان را بدان راهی نیست. دهخدا آورده است : نزد پاره ای از صوفیان عزلت و گوشه نشینی است و نزد پاره ای دیگر از آن طایفه غیر عزلت است پس خلوت از اغیار و گوشه گیری از نفس و آنچه بسوی خود می طلبد و آدمی را بغیر خدا مشغول می دارد باشد، لذا خلوت کثیرالوجود عزلت قلیل الوجود است. بنابر این عزلت مقامش بالاتر از خلوت است. دیگری گفته عزلت از اغیار باشد بنابراین خلوت بالاتر از عزلت است چنانکه مجمع السلوک گفته : در خلاصةالسلوک آمده خلوت ترک آمیزش با مردم است هرچند هم بین ایشان واقع شده باشد. حکیمی گفته : که خلوت انس به ذکر و اشتغال به فکر است . دانایی گفته : خلوت تنهایی از جمیع اذکار است جز از حق تعالی شانه ـ

(کشاف اصطلاحات الفنون)

پرهیز از مصاحبت با اغیار در اشعار محتشم کاشانی و امیر خسرو دهلوی نیز وجود دارد
نگارا صحبت از اغیار بگسل

.(گل خندان من از خار بگسل. (امیر خسرو دهلوی
اغیار را به صحبت جانان چه احتیاج

.(بی درد را به نعمت درمان چه احتیاج. (محتشم کاشانی
خواهم که بیخ صحبت اغیار برکنم

.(در باغ دل رها نکنم جز نهال دوست. (سعدی

در برخی از نسخ به جای «اغیار»، «اضداد»، آمده است. اما صحبت اغیار با توجه به استفاده شاعران پیش از حافظ درست تر و رایج تر بنظر می رسد. اگر چه رابطه اضداد با دو کلمه دیو و فرشته نیز قابل تعمق است ـ

اما این همه چه ربطی به دیو و فرشته دارد. در این بیت دیو با اغیار بصورت ضربدری مرتبط است. فرشته همان یار و محرم و دیو اغیار و نامحرم است. همصحبتی با اغیار به همنشینی و مجالست با دیو تعبیر شده است. چنانچه همین مسئله را نظامی در بیتی چنین آورده است

از این دیو مردم که دام و ددند

(نهان شو که همصحبتان بدند. (نظامی
از دل برون شو ای غم دنیا و آخرت

یا خانه جای رخت بود یا مجال دوست

خواهم که بیخ صحبت اغیار برکنم

.(در باغ دل رها نکنم جز نهال دوست... (سعدی، دیوان اشعار، غزلیات
.با خواندن این ابیات سعدی دیو چو بیرون رود فرشته درآید به ذهن آدم خطور می کند
دیو جدای از معنی رایج خود، که در ذهن ماست، در لغتنامه ها و دائرة المعارف ها معانی دیگری نیز دارد که موضوع بحث ما نیست. دهخدا در ذیل کلمه دیو توضیح مفصلی آورده است که در حقیقت همین معنی نامحرم و غیر ایرانی از آن برداشت می شود. در این حال می توان چنین استنباط کرد که این توصیف می تواند تا حدود زیادی ما را در فهم دقیق تر این بیت حافظ کمک کند. بدین صورت همنشینی با بیگانه و بیرون رفتن دیو به عنوان موجودی غیر آریایی (بیگانه، اجنبی و نامحرم) با هم ارتباط پبدا می کنند ـ

ـ «بعضی معتقدند که این دیوها ملتهای غیرآریایی بوده اند که کم کم مغلوب و مقهور نژاد ایرانی شدند. از اینکه بعضی از شاهان ایران پس از غلبه بر دیوها آنها را مأمور آموختن برخی از فنون به ایرانیان کرده اند میتوان احتمال داد که مقصود نژادهائی غیر از ایرانی بوده است که شاید در تمدن و صنعت بر ایرانیها مقدم بوده اند».ـ

دیو نشد تا برون فرشته نیامد
حافظ این نغز نکته گفت بدیوان
دل نتوان داشت جای قدس ملائک
.(تا بود از خبث آشیانه ٔ دیوان. (سید نصراﷲ تقوی

.اما غیر از این، دیو در اصطلاح فلسفی نفس جاهل بدکردار است

(رسائل رازی ص 177 از فرهنگ علوم عقلی سجادی)

و همچنین به معنای شهوت نیز آمده است. (ناظم الاطباء). خلاصه کلام اینکه حافظ می خواهد بگوید که برای مصاحبت با یار و معشوق، باید دل از حضور نامحرم، شهوت و خودخواهی پاک گردد، تا نور فرشته در آن دمیده شود ـ

خلوت دل نیست جای صحبت اغیار
.(دیو چو بیرون رود فرشته در آید. (حافظ

شرح بیتی از حافظ ٤

2009-04-02T21:26:00.005+02:00

شرح بیتی از حافظ
محسن فارسانی

***
دوش در حلقه ما قصه گیسوی تو بود
تا دل شب سخن از سلسله موی تو بود. حافظ
آنچه بیش از هر چیز در این بیت فکر ما را به خود مشغول می سازد، ارتباط تنگاتنگ کلمات است. از یک طرف انتخاب واژگان و از طرف دیگر معماری و طرز چیدن آنها آنقدر ماهرانه صورت گرفته که آدم را مبهوت می کند. هر کلمه ای مکمل کلمه بعد و یا قبل از خود است. کلمات بطور عمودی و افقی با یکدیگر ارتباط مستحکمی بر قرار می کنند. این ارتباط های دوگانه و گاه چندگانه هم در انتقال معنا و هم در ارتقاء سطح زیباشناسی شعر بسیار مؤثر بوده است. مثلاً میان حلقه با سایر کلمات از جمله قصه، گیسو، سلسله و مو ارتباط تنگاتنگی است و یا میان دوش، گیسو و شب و حتی شب با سلسله ارتباط هست. این پیوند کلمات تقریباً مثلاً مثل پیوندهای چند گانه در شیمی است. ارتباط حلقه با سلسله، حلقه با گیسو، قصه با سخن، دوش با شب، در با حلقه، دوش و شب با گیسو و حتی ارتباط سلسله با قصه و از سویی ارتباط حلقه، قصه و سلسله از لحاظ موسیقی درونی قابل توجه و تفکراست ـ
: این بیت از حافظ ما را به یاد بیت زیبایی از سعدی می اندازد

سلسله موی دوست حلقه دام بلاست
.(هر که در این حلقه نیست فارغ از این ماجراست. (سعدی
: یا این بیت از مولانا

شب رفت و حدیث ما به پایان نرسید

شب را چه گنه، قصه ما بود دراز

ـ مولانا، کلیات شمس، چ فروزانفر، ، ج 8، ص 160ـ

در اینجا برای درک بهتر و عمیق تر این بیت به بررسی چند کلمه کلیدی آن می پردازیم

دوش
به معنی دیشب که بصورت دوشین یا دوشینه نیز در اشعار شاعران کهن بکار گرفته شده است. دوش معنای دیگری غیر از دیشب نیز دارد و آن شانه و کتف است که می تواند با موی متناسب باشد. این نکات ظریفی است که ما در این بیت می بینیم، اگر چه ممکن است برداشت ما، مقصود حافظ نباشد. سلمان ساوجی در بیتی به هر دو معنی دوش اشاره دارد

دوش بردوش فلک می زنم امروزکه دوش

.(مستم از کوی خرابات به دوش آوردند. (سلمان ساوجی

این واژه مقابل دی و دیروز است که با شب و گیسو ارتباط خوبی ایجاد کرده است. شاعران اغلب برای روایت حکایت یا قصه ای از دوش سخن به میان می آورند. حافظ دوش را در چندین غزل بکار برده است و در چند جا غزل را با همین کلمه آغاز نموده است
دوش دیدم که ملائک در میخانه زدند
.(گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند. (حافظ

: و یا مثلاً این بیت

دوش از مسجد سوی میخانه آمد پیر ما
.(چیست یاران طریقت بعد از این تدبیر ما. (حافظ
یاران طریقت که در حقیقت در میان حلقه بیت مورد نظر ما قرار دارند. یاران طریقتی که به قول سعدی در طلب وصل دوست هستند، آنجا که آورده است

گر برود جان ما در طلب وصل دوست

.(حیف نباشد که دوست دوستر از جان ماست. (سعدی

: حاف در بیتی دیگر باز غزل خود را با دوش آغاز می کند و می سراید
دوش آگهی ز یار سفره کرده داد باد
.(من نیز دل بباد دهم هر چه باد باد. (حافظ
: یا این بیت

دوش از جناب آصف پیک بشارت آمد
.(کز حضرت سلیمان عشرت اشارت آمد. (حافظ

دوش می آمد و رخساره بر افروخته بود
.(تا کجا باز دل غمزده ای سوخته بود. (حافظ

.یا عنصری بیتی چنین دارد که از درازی شب حرف می زند

دیدی چه دراز بود دوشینه شبم

هان ای شب وصل همچنان باش که دوش

ـ عنصری، دیوان، ص. 315، چ. دبیر سیاقی ـ

طبیعی است هنگامی که شاعر، از دوش بهره می برد، حکایتی را طرح می کند. در بیت حافظ همین درازی شبی که در شعر عنصری هست، دیده می شود. البته گاه همین درازی شب با سیاهی و درازی گیسو و همان شعر (موی تازی) در هم آمیخته می شود و همین بر ارزش شعری بیت می افزاید تا دل شب، یعنی تا پاسی از شب. همان که ما امروز می گوییم ـ دیشب تا دیر وقت ـ
شب عاشقان بیدل چه شبی دراز باشد
.(تو بیا کز اول شب در صبح باز باشد. (سعدی
«چنانکه دی و دوش آزرم من داشتید تا آخر روز مرا مهلت دهید »

ـ فارسنامه ٔ ابن بلخی ص101 ـ
در بیت زیر خاقانی نیز دوش، سلسله و جعد پر خم (کنایه از موی مجعد) را چنین آورده است
آویختی آفتاب را دوش

.(ازسلسله های جعد پرخم. (خاقانی

حافظ اغلب سلسله را با گیسو یا زلف آورده است. اما سلسله در حقیقت به معنی زنجیر است و حلقه زنجیر در اشعار حافظ همان حلقه گیسوست که بسیار متناسب و اتفاقاً در این بیت با درازا همخوانی دارد ـ

ای که با سلسله زلف دراز آمده‌ای

.(فرصتت باد که دیوانه نواز آمده‌ای. (حافظ
: یا این بیت

گفتمش سلسله زلف بتان از پی چیست
.(گفت حافظ گله یی از دل شیدا می کرد. (حافظ

سلسله
سلسله به معنی زنجیر و هم به توالی و تداوم است که خاصیت زنجیر باشد. در آنندراج نیز ذیل سلسله چنین آمده است. بمجاز به معنی نسل و اولاد و قرابت. یا ترتیب و اسامی پیران طریقت تا به اسم یکی از ناموران اهل ارشاد رسد
یعنی در محفل ما سخن از تداوم راه و طریق تو به میان آمد. فرخی در بیتی چنین سروده است
من چو مظلومان از سلسله ٔ نوشروان

.(اندر آویخته زآن سلسله ٔ زلف دراز. (فرخی
.(از طرف دیگر سلسله ٔ زلف به معنی زلف تابداده. (ناظم الاطباء

.(معشوقی که زلف و موهای پیچدار و حلقه حلقه داشته باشد. (آنندراج
.(یا کسی که گیسوهای وی مانند زنجیر حلقه حلقه باشد. (ناظم الاطباء
ای سلسله ٔ زلف تو یکسر جنبان

.(دیوانه شدم سلسله کمتر جنبان. (خاقانی
اما با نگرشی عمیق تر بر بیت حافظ در می یابیم که یک رابطه بسیار محکم بین قصه و سلسله وجود دارد. در اینجا قصه به معنی حدیت است و رویهم رفته به معنی «حدیث مسلسل» می باشد ـ

اما حدیث مسلسل چیست؟ این اصطلاحی در حدیث است و عبارت است از حدیثی که رجال اسناد او به وقت روایت آن متتابع باشند. (نفایس الفنون). در اصطلاح درایه ، حدیثی است که هر یک از رجال روات آن تا آخر سند ذکر شده و همه شان در حین روایت به یک صفت یا یک حالت باشند، مثل اینکه همه ٔ روات در موقع روایت به مادون خود حمد گفته یا صلوات یا بسم اﷲ یا استعاذه گفته و یا متطهراً و یا مستقیلاً روایت کرده و نظایر اینها. ـ دهخدا ـ

حلقه
اما حلقه به معنی جمع، انجمن و محفل است. یا مردمی که گرد هم دایره وار اجتماع کنند ـ اقرب الموارد ـ
: خود خافظ در بیتی دیگر «حلقه عشاق» را آورده است
یاد باد آن صحبت شبها که با نوشین لبان

.(بحث سرّ عشق و ذکر حلقه ٔ عشاق بود. (حافظ
: یا این بیت
هر آن کسی که در اين حلقه نيست زنده به عشق
.(بَرو نمرده به فتوای من نماز کنيد. (حافظ
...یعنی هرگز نمیرد آنکه دلش زنده شد به عشق
: یا سعدی از حلقه عارفان سخن می راند

بنشین که هزار فتنه برخاست

.(از حلقه ٔ عارفان مدهوش .(سعدی
در حلقه ٔ ما ز راه افسوس

.(گه رقص کند گهی زمین بوس .(نظامی، لیلی و مجنون

گیسو
گیسو موی درازی که از دو جانب سر کشیده باشد و این غیر از زلف است. ـ آنندراج ـ گیس یا گیسو به معنی موی بلند سر است. «قصه گیسو» و «تا دل شب» اشاره به تسلسل و درازی زمان دارد. یعنی قصه گیسوی تو تا دل شب به درازا کشید. این درازی هم صفتی برای قصه و هم گیسوست. واژه گیسو از یک طرف و واژه های حلقه و سلسله از طرف دیگر به ما این امکان را می دهد تا بتوانیم از این راه به «اهل طریقت» برسیم. چنانچه گیسو را کنایه از علوی بودن نیز می دانند. مثلاً در این بیت ـ

گر کند با تو کسی دعوی به صاحب گیسوی

.(گیسو از شرمت فرو ریزد پدید آید کلی .(سوزنی
یا سعدی در گلستان آورده است : ـ شیادی گیسوان بافت که من علویم ـ

زلف اصطلاح و نشانه ای از صوفیگری است.«نزد صوفیه عینیت و هویت را گویند که کسی را بدان راه نیست و گاه بر شیطان اطلاق شود و گاهی بمعنی قرب آید. و در کشف اللغات می گوید: زلف عبارت از ظلمت کفر است یا اشکال شریعت و مشکلات طریقت و معضلات حقیقت است و قیل از قبه ٔ عرش تا تحت ثری ، هر کثرتی که در وجود است و هر حجابی که مقصور گردد، آن را زلف گویند». (از کشاف اصطلاحات الفنون ج 2 صص 1557 – 1558). حتی حلقه نیز نشستن صوفیان در محفل برای ذکر و سماع است

گیسو در نزد صوفيه

.(طريق طلب را گويند به عالم هويت که حبل المتين عبارت از آن است. (دکتر معین

دوش در حلقه ما قصه گیسوی تو بود

(تا دل شب سخن از سلسله موی تو بود. (حافظ

شرح بیتی از حافظ ٣

2009-03-31T17:24:00.000+02:00

شرح بیتی از حافظ
محسن فارسانی
***

گر چه از آتش دل چون خم می در جوشم
.(مهر بر لب زده خون می خورم و خاموشم. (حافظ

در این بیت با بررسی مفهوم چند واژه و اصطلاح کلیدی سعی می کنیم تا حد ممکن به شرح بیت بپردازیم و بر زیبایی ها آن انگشت بگذاریم. در اولین قدم به آتش برمی خوریم که با «خاموش» تضاد زیبایی را ایجاد کرده است. «چون» و «خون» نیز جناس خط اند. اصطلاح «مهر بر لب زدن» یا «مهر بر لب داشتن» به معنی مجاز نبودن به نوشیدن وهمچنین به معنی سکوت کردن است
با خواندن این بیت، «آب در کوزه و ما تشنه لبان می گردیم» به ذهن خطور می کند. یعنی معشوقه (می) هست، اما نمی توان لب (بوسه) زد. این را با توجه به مصرع سوم همین غزل می توان تأیید کرد، آنجا که «طمع بر لب جانان کردن» را می آورد. نظامی در بیتی همین اصطلاح را اینگونه آورده است
تو می خور بهانه ز در دور دار

.(مرا لب به مهر است معذور دار. (نظامی

در برهان قاطع «مهر خم» به معنی «مهر دهان» آمده و کنایه از سکوت و خاموشی است ـ

: و مولوی مهر کردن دهان را به معنی فرو بستن دهان از سخن گفتن آورده است
هرکه را اسرار حق آموختند

.(مهر کردند و دهانش دوختند. (مولوی

یا ناصر خسرو مهر بر لب نهادن را به همین معنا آورده است
گفتا بدهم داروی با حجت و برهان

.(لیکن بنهم مهری محکم به لبت بر. (ناصر خسرو
اما در بیت حافظ آنچه زیبایی بیت را چند برابر کرده این است که شاعر خود بر لب خود مهر زده است. اما ـ خود ـ در اینجا « خود ِشاعر» نیست، که به معنی «خم» است. مهر بر لب زدن، اشاره بر مهر کردن خمره هنگام تهیه شراب است که در برخی از مناطق فارس و سایر نقاط ایران برای تهیه سرکه و شراب استفاده می شده است. تهیه کنندگان شراب، در خم را با کاه گل یا موم و خمیر و مانند آن می بستند و به اصطلاح خم را مهر می کردند. حافظ در این بیت به همین موضوع اشاره می کند، «خم» مهر بر لب زده است، از درون چون خون می جوشد، اما نمی تواند سر ریز شود، پس بنابراین خاموش است. در اینجا دل شاعر به خم مانند شده است، و «خون در دل»، مانند می در خم می جوشد، اما چون خم سر بسته، نمی تواند جوشش و غلیان داشته باشد، لاجرم خاموش است

: در این باره نظامی بیتی دارد که ما را در انتقال مفهوم در اینجا کمک می کند
سر خم بر می جوشیده میداشت

.(بگل خورشید را پوشیده میداشت (نظامی
در اینجا حافظ می گوید : من مثال آن خم ِ می هستم که با وجودی که خون (می) در دل (خم) دارم، اما مهر سکوت بر لب زده ام. دل می جوشد، اما بر لب سکوت و خاموشی است. درست مثل خم ـ

گر چه از آتش دل چون خم می در جوشم

.(مهر بر لب زده خون می خورم و خاموشم. (حافظ

شرح بیتی از حافظ ٢

2009-03-30T21:25:00.000+02:00

شرح بیتی از حافظ

محسن فارسانی

***
خواب آن نرگس فتان تو بی چیزی نیست

.(تاب آن زلف پریشان تو بی چیزی نیست. (حافظ

لازم است در آغاز مطلب به مفهوم چند واژه کلیدی که در این بیت به کار رفته اشاره ای بنمایم
فتان، با تشدید «ت»، به معنی سخت فتنه جو، آشوبگر و دلفریب است که به زیبایی مردم را مفتون سازد ـ

نرگس کنایه از چشم و «نرگس فتان» کنایه از چشم دلفریب معشوق است. خود حافظ در بیتی دیگر نرگس فتان را به همین معنی آورده است ـ

پارسايی و سلامت هوسم بود ولی
.(شیوه ای می کند آن نرگس فتان که مپرس. (حافظ
: و یا سعدی در بیتی آورده است

سخن دراز کشیدیم و همچنان باقی است

.(حدیث دلبر فتان و عاشق مفتون. (سعدی

«بی چیزی نیست» در اینجا به معنی «بدون دلیل نیست»، «بی سبب نیست»
: مثال از ـ قصص الانبیاء ـ
ـ آن خروس سفید چون آن مار را دید بانگ کرد بی عادت خویش مادر بچه آگاه شد گفت این بی وقت بانگ کرد بی چیز نباشد ـ . قصص الانبیاء، 36

با توجه به تمامی ابیات این غزل، برای هر علتی، معلولی است و هیچ امری بی دلیل به وقوع نمی پیوندد. حافظ برای تمامی اتفاقات جاری در ابیات غزل خود، تنها یک دلیل اصلی را می شناسد. دلیلی که تنها در بیت آخر از آن یاد می کند. حافظ با استادی هر چه تمامتر به بیان درد و غم محنت و اندوه فراق می پردازد و از پریشانی و گریبان چاکی و ناله و فغان و دیده گریان سخن می گوید. اما این مسائل و مصائب همه یک دلیل واحد دارد. این دلیل در بیت آخر به زیبایی آمده است که چیزی غیر از «درد عشق» نیست ـ
درد عشق ار چه دل از خلق نهان می دارد
حافظ این دیده گریان تو بی چیزی نیست

گویی در پنج بیت حافظ در پرده ای از ابهام، با حالتی پرسشگرانه به طرح مسئله ای مهم می پردازد و می کوشد تا دلیل روشن فتنه گری ها، پریشانی ها و بی سرو سامانی ها را بیابد و در بیت آخر به عنوان نتیجه و جواب همه پرسشهای مطرح شده به درد عشق می رسد ـ
: همان درد عشقی که در غزلی دیگر به آن اشاره می کند

درد عشقی کشیده ام که مپرس
زهر هجری چشیده ام که مپرس

با بررسی و کنکاش در شعر شاعران کهن به وضوح در می یابیم که شاعران کهن گاه کلمات خواب و تاب را در یک بیت به کار گرفته اند که البته در بیت حافظ این دو واژه بصورت متقارن آمده و همین امر بر ایجاد موسیقی و قافیه درونی شعر کمک کرده است. فرخی چنین آورده است

چشم تو پر خواب و سحر، روی تو پرسیم و گل

.(جعد تو پر چین و پیچ ، زلف تو پر بند و تاب .(فرخی

: یا خاقانی چنین سروده است

یارب اندر چشم خونریزش چه خوابست آنهمه

.(در سر زلف دلاویزش چه تابست آنهمه .(خاقانی

: مثال از نظامی

ز جعد بنفشه برانگیز تاب

.(سر نرگس مست برکش ز خواب (نظامی

خواب در نرگس فتان، در حقیقت به معنی همان نرگس خمار است و دلیل این خواب آلودگی و خماری چیزی جز درد عشق نیست. بیت زیر از فرخی در این باره به ما کمک می کند
خوی گرفته لاله ٔ سیرابش از تف نبیذ

.(خیره گشته نرگس موزونش از خواب و خمار. (فرخی

از طرف دیگر «تاب آن زلف پریشان» نیز دلیلی دارد و آن «درد عشق» است که در بیت آخر غزل به زیبایی آمده و نقاب از چهره تمامی ابهامات برداشته است

خواب آن نرگس فتان تو بی چیزی نیست
تاب آن زلف پریشان تو بی چیزی نیست

شرح بیتی از حافظ ١

2009-03-27T15:56:00.001+01:00

شرح بیتی از حافظ
محسن فارسانی

***
نیست بر لوح دلم جز الف قامت یار

(چه کنم حرف دگر یاد نداد استادم. (حافظ
***

:اول از هر چیز، این بیت ناخودآگاه ما را به یاد یک بیت زیبا از صائب می اندازد

پیشتر زانکه دهد خامه بدستش استاد

.(الف قامت او مشق قیامت میکرد. (صائب

در ابتدا ما باید بدانیم که منظور حافظ از بیان کشیدن یا داشتن حرف الف بر دل یا سینه چه بوده است؟ الف بر سینه کشیدن گاه به مفهوم «نقش عشق» است و گاه کنایه از داغ بر دل نهادن و سوگواری کردن است. در بهار عجم آمده است که در ولایت رسمی است که عاشقان و قلندران و ماتمیان الف بر سینه می کشند و گاهی بنیل داغ می کشند. ـ بهارعجم و آنندراج. ـ مثال از صائب ـ

تو که بر سینه الف میکشی از جلوه ٔ سرو

.(آه از آن روز که آن قامت دلجو بینی. (صائب تبریزی

: یا این بیت

خلوت فانوس جای شمع عالم سوز نیست

.(این الف بر سینه ٔ پروانه می باید کشید. (صائب تبریزی

: یا این مصرع از آنندراج

ـ الف کشند ملایک ز فوت اکبر شاه ـ

: یا این مثال از ظهوری
.(ـ داغداران تو بر سینه بریدند الف. (به نقل از آنندراج

صاحب مؤید الفضلاء از «ادات » آن را [الف را] بمعنی اول چیزی که خدا آفرید و اول چیزی که از حرف تهجی وضع کرد، آورده است سپس گوید: ترکیب مذکور از این بیت نظامی است که گوید

تخته ٔ اول که الف نقش بست

.بر در محجوبه ٔ احمد نشست

مراد از مصراع اول مصور شدن الف است و اول تخته که بچگان را برای نوشتن می دهند همین الف است و گویند نخستین حرفی که از قلم بر لوح محفوظ نقش بست الف بود، و دراین بیت نظامی

محمد کازل تا ابد هرچه هست

.(به آرایش نام او نقش بست. (نظامی

مقصود همین صورت الف در اسم «احمد» است. و یا از تخته ٔ اول مراد موجودات و از الف، عقل اول است که آن را جبرئیل میگویند و آن حجاب در حضرت رسالت است که بر در محجوبه ٔ احمد نشست یعنی اول موجودات که عقل اول شد و بر در محجوبه ٔ حضرت رسالت نشست. بر همین اساس الف نماد ذات حق است. و آن اصطلاحی است جهان شناسانه، که بواسطه آن به ذات احدیت اشاره می شود، یا به ذات حق از آن رو که حق آغاز چیزهاست و جهان هستی از او آغاز شده است. ـ عبدالرزاق، 24، جامی، 69 ـ

: همین مسئله را ما در شعر اوحدی به وضوح در می یابیم

نقش الله نقش پنجه‌ی تو...
ما سوی الله در شکنجه‌ی تو
ز سر و دست و ناف و پای تو دل
کرده نام محمدی حاصل
الف قامتست و را ابرو

...صاد و ضاد تو چشم ها بر رو

از طرف دیگر «اقراء» اولین کلمه ای که خدا به وسیله جبرئیل بر پیامبر نازل کرد. این کلمه با «الف» آغاز

شده است. همچنین «الف» می تواند اشاره به نخستین حرف از کلمه «الله» نیز باشد که در شعر حافظ بصورت «یار» یا به عبارتی «دوست» آمده است. همچنین کنایه از روح اعظم و مهتر آدم و جوهر فرد. (مؤید الفضلاء). اشاره به لفظ اﷲ است. خود حرف «ا» بدین صورت به معنی «ال لا» یا همان «الله» خدای سزای پرستش است. ـ مهذب الاسماءـ و نامی از نامهای خداست. اما «لوح» نام طلسم نیز هست که گاه لفظ «الله» را بصورت کامل یا حروف ابجد نویسند و بر گردن آویزند برای دفع چشم زخم. جالب است که در همین بیت «الف» بسامد بالایی را دارد و درست هفت بار بیش از سایر حروف تکرار شده است. همین تکرار حرف «الف» در این بیت خود بر حالت موسیقایی بیت افزوده است. از طرف دیگرکلمه «قامت» ناخودآگاه کلمات «اقامه و قیامت» را در ذهن انسان نقش می بندند. اقامه در واقع همان اذان خفیف است که پس از اذان گویند. (السامی فی الاسامی). با این توصیف می توان چنین استنباط کرد که احتمالاً منظور حافظ از قامت، اقامه است. با این وجود «الف قامت» یا «الف اقامه» همان «الف الله» می تواند باشد ـ

شیخ اجل سعدی نیز بیتی دارد که اشاره بر نگاشتن حرف دوست یا «حق»، بر «لوح دل» دارد

سعدی بشوی لوح دل از نقش غیر دوست

.(علمی که ره به حق ننماید ضلالت است. (سعدی

خود حافظ در مطلع غزلی دیگر با آوردن «لوح دل» در مصرح اول، و «سرو خرامان» در مصرع دوم، در واقع به نوعی ترکیب «الف قامت» و «سرو قامت» را به ما یادآوری می نماید ـ

هرگزم نقش تو از لوح دل و جان نرود

.هرگز از ياد من آن سرو خرامان نرود

«و اما «الف قامت» یا «الف قامه

چه داری عزم چندین استقامت

.(که هم روزی برآید بانگ قامت. (ناصر خسرو

: در همین مورد خاقانی نیز بیتی دارد

آن مؤذن سرخ چشم سرمست

.(قامت بسر زبان برآورد. (خاقانی

الف قامت، کنایه ازراستی ِ قامت معشوق و آنچه راست باشد. (مؤید الفضلاء). کنایه از قد بلند و راست

یا زانده و غم الفی سیمین

.(ایدون چنین چو نونی زرینم . (ناصر خسرو

.(آنکه قامتی راست دارد. هرچیز افراخته و راست مانند الف . (ناظم الاطباء

خمیده پشت الف قامتان مژگانش

.(ز بار غمزه که در چشم فتنه بار شکست. (طالب آملی از بهار عجم

کرشمه سنج نگاه ستیزه جویانم

.(سوادخوان الف قامتان مژگانم . (محمد قلی سلیم از بهار عجم

مشبه ٌبه قامت معشوق. (فرهنگ نظام). قامت معشوق را در راستی، یا بلند قامتی مطلق را بدان تشبیه کنند یا کنایه از آزادی و آزادگی و راستی و صداقت و تجرد آرند

در اینجا بیتی از فرخی می آوریم که «بالا و قامت» را به «الف» تشبیه کرده و دهان را به میم

ازهمه ابجد بر میم و الف شیفته ام

.(که ببالا و دهان تو الف ماند و میم . (فرخی

: همین تصور فرخی را در بیتی از نظامی چنین می خوانیم
زلف سیهش به شکل جیمی

.(قدش چو الف دهن چو میمی . (نظامی

تا بود قد نیکوان چو الف

.(تا بود زلف نیکوان چون جیم .(تاریخ بیهقی، چ ادیب، ص. 338

الف همچنین کنایه از آزاد و رها می تواند باشد، همانگونه که خود حافظ در بیت اول به آن اشاره دارد
فاش می گویم و از گفته خود دلشادم
.(بنده عشقم و از هر دو جهان آزادم. (حافظ

اشاره به «الف» به عنوان حرف سربلند و آزاد در شعر شاعران کهن ایران گاه دیده می شود ـ
آزاد شوی چون الف اگر چند

.(امروز بزیر طمع چو دالی. (ناصر خسرو

کسی که با تو دلش چون الف نباشد راست

.(زهیبت تو شود قامتش خمیده چو دال. (امیر معزی، الف قامت

در ابتدا باید گفت عبارت «جز الف قامت یار»، اشاره به یکتایی، بی همتایی و بی نظیری معشوقه دارد. به عبارت ساده تر«چیزی جز الف قامت یار بر لوح دلم نیست» و این همان است که به یکتایی عشق یار اشاره دارد. در اغلب موارد «الف» عبارت است از ـ واحد از هر چیزـ چنانچه الف در حساب ابجد و حساب جمل
برابر با عدد یک است و الف قد یا «الف قامت» کنایه از محبوب راست قامت و بلند بالاست

الف قامتی کز الف قامت من

.(بنون خم زلف سازد خم نون. (سوزنی

اینکه تو داری قیامت است نه قامت

.(وین نه تبسم که معجز است و کرامت.(سعدی

فتنه ام بر زلف و بالای تو ای بدر منیر

.(قامت است آن یا قیامت ، عنبر است آن یا عبیر. (سعدی

من آن بحرم که در ظرف آمدستم

چو نقطه بر سر حرف آمدستم

به هر اَلْفی اَلِف قدی برآید

.(اَلِف قدم که در اَلْف آمدستم . (بابا طاهر

در برخی دواوین حافط «دوست» به جای «یار» آمده است. در اینکه کدام کلمه صحیح است اختلاف نظر وجود دارد. اگر چه «یار» و همچنین «قامت» با وجود دارا بودن «الف» در شعر تناسب و منطق بجایی ایجاد کند، و همچنین از لحاظ موسیقایی و رسم الخط نیز زیباتر جلوه کند، اما «دوست» نیز به نوعی می تواند گزینه درستی باشد. کلمه «دوست» و «عشق» هر دو به حساب ابجد 450 است و این به احتمال زیاد مد نظر حافظ بوده است. این استنباط که منظور حافظ از بکار بردن لفظ «قامت» و «یار» و یا «دوست» همانا ابراز «عشق» به معنی واقعی کلمه است را می توان از اولین بیت غزل استنباط کرد ـ

از قضا برخی از پژوهشگران یا حاشیه نویسان دیوان حافظ معتقدند که منظور حافظ از بیان الف در واقع «الف یار» است. درست است که در بطن واژه «یار»، «الفی» نهفته است، اما در واقع «الف قامت» خود به معنی راست قامت و بلند بالاست و نه ربطی به حرف «الف» در کلمه «یار» دارد، نه به حرف «الف» در کلمه قامت. به عبارت ساده تر، بلندبالایی معشوق به «الف» مانند شده است. برای روشن تر شدن مطلب دوباره به بیتی از صائب بر می گردم که به ـ الف قامت اوـ را آورده است. در اینجا نیز منظور الف موجود در کلمه «او» نیست، بلکه الف قامتی او مد نظر است ـ

پیشتر زانکه دهد خامه بدستش استاد
.(الف قامت او مشق قیامت میکرد. (صائب

.در اینجا مثالی از شاعر همعصر حافظ یعنی خواجوی کرمانی می آورم

اي رفيقان، من از آن سرو صنوبر قامت‌

به صفت راست نيايد كه چه ها مي‌شنوم‌

بسیار روشن است که سرو صنوبر قامت یعنی یعنی سروی که قامتش مانند صنوبر است. به هر حال واژه یار در بیت حافظ اگر چه زیبا نشسته است، اما واژه دوست نیز به نوعی با واژه پیش از خود یعنی قامت هماهنگ و دارای قافیه درونی است ـ

: قد راست مانند الف

وان قد الف مثال مجنون

.(خمیده ز بار عشق چون نون . (نظامی

: زیبایی های دیگر بیت
تناسب واژه های «لوح»، «الف»، «حرف»، «استاد» و همچنین «دل»، «قامت» از یک طرف و موسیقی که از تکرار «یاد» و «نداد» و «استاد» ایجاد می شود، قابل توجه است ـ

نیست بر لوح دلم جز الف قامت یار

.(چه کنم حرف دگر یاد نداد استادم. (حافظ

دیوان حافط،، مصحح دکتر خانلری، غزل 310 و یا دیوان حافظ چاپ قزوینی، ص. 198

که واژه دوست را بر یار ارجح دانسته اند

اما در مورد استاد باید افزود استاد اگر چه به معنای آموزگار آمده است اما ستادن و استادن را نیز در ذهن ما مجسم می سازد که قیام و ستاد و استاد باشد

جان تو با این چهار دشمن بد خو

(نگرفت آرام جز بداد و باستاد. (ناصر خسرو

دگر گفتند هرگز کس بدین در

(نه شاگردی نه استادی نه اِستاد. (ناصر خسرو

نیست بر لوح دلم جز الف قامت دوست

.(چه کنم حرف دگر یاد نداد استادم. (حافظ

شعری از قیصر امین پور

2009-03-01T02:25:00.000+01:00

شعری از قیصر امین پور

ترجمه محسن فارسانی

Poète : Gheysar AMINPOUR

Traduit par : Mohsen FARSANI

Le bourgeon au cœur serré a dit :
« Vivre, c’est garder la bouche cousue,
Ignorant le rire,
Restant tapi au fond de soi. »
La fleur a répondu en riant
« Vivre, c’est s’ouvrir,
Comme une langue verte
Qui dévoile ses secrets. »
Au fond du jardin, se poursuit
La conversation
Entre le bourgeon et la fleur.
Et toi, qu’en penses-tu ?
Auquel des deux appartient la vérité ?
Pour moi, je pense
Que la fleur
A fait allusion
Aux mystères de la vie.
En tout cas, la fleur, elle,
A déjà usé une ou deux robes.
Le bourgeon n’en est pas là…

: غنچه با دل گرفته گفت
زندگي، لب زخنده بستن است»
«گوشه ای درون خود نشستن است
: گل به خنده گفت
زندگي شکفتن است»
«با زبان سبز، راز گفتن است
گفتگوی غنچه و گل از درون باغچه
... باز هم به گوش مي رسد
تو چه فکر مي کنی ؟
راستي کدام يک درست گفته اند ؟
،من که فکر مي کنم

.گل به راز زندگي اشاره کرده است

.هر چه باشد؛ او گل است
،گل يکي دو پيرهن
.بيشتر زغنچه پاره کرده است

Déjeuner du Matin صبحانه

2008-11-30T12:09:00.000+01:00

شعری از ژاک پره ور

ترجمه محسن فارسانی

قهوه را در فنجان ریخت
شیر را در فنجان قهوه
قند را در شیرـ قهوه
با قاشق چایخوری هم زد
شیر قهوه را سر کشید
و فنجان را گذاشت
بی آنکه با من حرفی بزند

سیگاری روشن کرد
دودش را حلقه کرد
و خاکسترش را در زیر سیگاری تکاند
بدون آنکه با من حرفی بزند
بدون آنکه به من نگاهی بیفکند

بلند شد
کلاهش را بر سر گذاشت
بارانی اش را پوشید
چرا که باران می بارید
و رفت زیر باران
بدون حتی یک حرف

بی آنکه به من بنگرد

و من سرم را در میان دستانم گرفتم
و گریستم

Il a mis le café
Dans la tasse
Il a mis le lait
Dans la tasse de café
Il a mis le sucre
Dans le café au lait
Avec la petite cuiller
Il a tourné
Il a bu le café au lait
Et il a reposé la tasse
Sans me parler

Il a allumé
Une cigarette
Il a fait des ronds
Avec la fumée
Il a mis les cendres
Dans le cendrier
Sans me parler
Sans me regarder

Il s'est levé
Il a mis
Son chapeau sur sa tête
Il a mis son manteau de pluie
Parce qu'il pleuvait
Et il est parti
Sous la pluie
Sans une parole
Sans me regarder

Et moi j'ai pris
Ma tête dans ma main
Et j'ai pleuré

***
Déjeuner du matin, Poème de Jacques Prévert (Paroles, 1946)

خلقت

2008-08-12T22:52:00.000+02:00

خدا پیشانی ات را آفرید

تا دلتنگی هایت را بر آن بنویسی

چون صفحه ای

.با خط های کشیده ی موج گون

خدا ابروهایت را کشید

تا پرچمی سیاه باشند

.بر فراز چشمهای سوگوارت

و آینه ی چشمهایت را

تا در آن زخمهایت را بنگری

خدا لبهایت را آفرید

تا شرابی مرد افکن بنوشی

سرخ و شیرین

و بینی ات را

تا از آن فراتر ببینی

«...پس «گوش دل باز کن

و موهایت را

تا استعاره ای برای شب باشد

و سایه بانی

برای آسودن
□
اما خدا دل را برای چه آفرید؟

ـ خدا دلت را آفرید

تا در آن معجونی به نام عشق بریزی

و درد را آفرید
!تا اکسیری برای درمان دل باشد

.من و تو را برای همین آفرید

La brouette ou les grandes inventions

2008-05-20T11:29:00.000+02:00

شعری از ژاک پره ور

ترجمه محسن فارسانی

Jacques Prévert

1900-1977

Paroles

«La brouette ou les grandes inventions»
Le paon fait la roue

Le hasard fait le reste

Dieu s'assoit dedans
Et l'homme le pousse.

گاری یا نوآوری های بزرگ

طاووس گاری می سازد
تقدیر کاملش می کند
خدا بر آن می نشیند
.و انسان آن را می راند

اشاره ای مختصر در باره چند واژه کلیدی در این شعر

آنچه در این شعر بیشتر از هر چیز دیگری خواننده را به تفکر وا می دارد. استفاده شاعر از واژه های (طاووس)، (تقدیر)، (خدا) و (انسان) است. بدون شک با کمی دقت در این شعر به سادگی در می یابیم که بین این چهار واژه، پیوند مستحکمی وجود دارد. برای طاووس می توان نماد های گوناگونی را در هند، ایران و غرب پیدا کرد، از جمله طبیعت دوگانه و نامیرایی. مسیحیان اولیه عقیده داشتند که گوشت طاووس چون پیکر مسیح در قبر ناپوسیدنی است! بر بسیاری از موزاییک ها نقش این پرنده به عنوان موجودی نامیرا دیده می شود. همچنین نشستن بر دامان طاووس در نقاشی های شرق و غرب بسیار دیده می شود. طاووس را پرنده ای خود خواه، و مغرور می دانند. همانطور که پره ور سروده است، چرخی که طاووس با دمش برای جلب رغیب می سازد کامل نیست. اما تقدیر می تواند آن را تا نقطه «وصل» کامل کند. این تعبیر زیبایی است. با توجه به نمادهای هندی هنگامی که ایزد کامه (یا ایزد عشق ورزی) بر طاووس سوار می شود، مظهر هوس نامحدود و بی پایان است و احتمالاً منظور پره ور اشاره ای غیر مستقیم به همین موضوع است. در شعر «پره ور» واژه «خدا» می تواند به جای ایزد عشق ورزی به کار گرفته شده باشد. (خدا بر آن می نشیند). از طرف دیگر با توجه به متون نویسندگان کهن فرانسوی خدا در واقع همان تقدیر و تصادف است. همچنین براساس همین متون، مار با پیچیدن بر پاهای طاووس و پنهان شدن در زیر پرهایش از جهنم وارد بهشت شد، برای همین پرنده ای نفرین شده به حساب می آید. با سیری در ادبیات کهن فرانسه می توان اینگونه نتیجه گرفت که تقدیر، در حقیقت چیزی جز خدا نیست. به عنوان نمونه دقت کنید به این مثالها :ـ

1."Il faut, dans la vie, faire la part du hasard. Le hasard, en définitive, c'est Dieu."(Anatole-François Thibault, dit Anatole France / 1844-1924 / Le jardin d'Epicure, 1894)

2. "Le hasard, c'est Dieu qui se promène incognito."(Albert Einstein / 1879-1955)

3. "Ainsi, détruire le hasard, ce n'est pas prouver l'existence d'un être suprême, puisqu'il peut y avoir autre chose, qui ne serait ni hasard, ni Dieu, je veux dire la nature, dont l'étude par conséquent, ne peut faire que des incrédules, comme le prouve la façon de penser de tous ses heureux scrutateurs."(Julien Offray de La Mettrie / 1709-1751)

4. "Le hasard est le pseudonyme de Dieu lorsqu'il ne voulait pas signer."(Anatole-François Thibault, dit Anatole France / 1844-1924)

Familiale

2008-05-11T11:12:00.000+02:00

خانوادگی

شعری از ژاک پره ور

ترجمه محسن فارسانی

مادر می بافد

پسر می جنگد

مادر

این را کاملاً عادی می داند

اما پدر
پدر چه می کند ؟

تجارت

زنش سرگرم بافتن است

پسر در حال جنگ

.پدر تجارت

پدر این را امری عادی می داند

،اما پسر

پسر چه می انگارد؟

هیچ

پسرهیچ سر در نمی آورد

مادرش می بافد
پدرش تجارت
خودش جنگ

وقتی جنگ را تمام کند

با پدر به تجارت مشغول خواهد شد

،جنگ ادامه می یابد
،مادر همچنان می بافد

پدر به تجارت می پردازد

پسر کشته می شود

و از ادامه باز می ماند

پدر و مادر به قبرستان می روند

پدر و مادر این را عادی می دانند

زندگی ادامه می یابد
زندگی با بافتن، جنگ، تجارت

تجارت، جنگ، بافتن، جنگ

تجارت، تجارت، تجارت

جنگ، جنگ، جنگ

.زندگی با قبرستان

La mère fait du tricot

Le fils fait la guerre

Elle trouve ça tout naturel la mère

Et le père qu'est-ce qu'il fait le père ?

Il fait des affaires

Sa femme fait du tricot

Son fils la guerre

Lui des affaires

Il trouve ça tout naturel le père

Et le fils et le fils

Qu'est-ce qu'il trouve le fils ?

Il ne trouve rien absolument rien le fils

Le fils sa mère fait du tricot

Son père fait des affaires lui la guerre

Quand il aura fini la guerre

Il fera des affaires avec son père

La guerre continue la mère continue elle tricote

Le père continue il fait des affaires

Le fils est tué il ne continue plus

Le père et la mère vont au cimetière

Ils trouvent ça naturel le père et la mère

La vie continue la vie avec le tricot la guerre les affaires

Les affaires la guerre le tricot la guerre

Les affaires les affaires et les affaires

La vie avec le cimetière.

J. PRÉVERT, Paroles, 1946

این پرنده

2008-04-23T22:56:00.000+02:00

این پرنده
ـ که نامش بغض است ـ
در گلویم لانه می کند
هر شب
!بی آنکه آوازی بخواند

حق با من است

2008-04-15T15:40:00.000+02:00

حق با من است، آینه نوبت به من نداد
در نقدِ چشم های تو جرأت به من نداد

می خواستم که دل بسپارم به آفتاب
بارانی نگاه ِ تو فرصت به من نداد

تو بر لبان پنجره بودی و چشم تو
چیزی بجز حسادت و حسرت به من نداد

تو بر لبان پنجره بودی و چشم تو
خورشید بود و هیچ حرارت به من نداد

تا آمدم که با تو کمی درد دل کنم
بغض آمد و اجازه صحبت به من نداد

من از تو، از تو، از تو ... سرودم هزار بار
از تو ... ـ کسی که هیچ محبت به من نداد ـ
□
حالا به یک سفر، سفر دور می روم
!این شهر شوم جز غم غربت به من نداد

شعر معاصر ایران

2008-04-13T22:08:00.002+02:00

پنج غزل از حسین منزوی

در خود خروش ها دارم، چون چاه، اگر چه خاموشم
می جوشم از درون هر چند با هیچکس نمی جوشم

گیرم به طعنه ام خوانند: « ساز شکسته! » می دانند،
هر چند خامشم اما، آتشفشان خاموشم

فردا به خون خورشیدم، عشق از غبار خواهم شست
امروز اگر چه زخمش را، هم با غبار می پوشم

در پیشگاه فرمانش، دستی نهاده ام بر چشم
تا عشق حلقه ای کرده است، با شکل رنج در گوشم

***
این داستان که از خون گُل بیرون دمد، خوش است، اما
خوشتر که سر برون آرد، خون از گُل سیاووشم

من با طنین خود بخشی از خاطرات تاریخم
بگذار تا کند تقویم از یاد خود فراموشم

مرگ از شکوه استغنا با من چگونه برتابد؟
با من که شوکرانم را با دست خویش می نوشم

چنان گرفته ترا بازوان پیچکی ام
که گویی از تو جدا نه که با تو من یکی ام

نه آشنایی ام امروزی است با تو همین
که می شناسمت از خوابهای کودکی ام

عروسوار خیال منی که آمده ای
دوباره باز به مهمانی عروسکی ام

همین نه بانوی شعر منی که مدحت تو
به گوش می رسد از بانگ چنگ رودکی ام

نسیم و نخ بده از خاک تا رها بشود
به یک اشاره ی تو روح بادباکی ام

چه برکه ای تو که تا آب، آبی است در آن
شناور است همه تار و پود جلبکی ام

به خون خود شوم آبروی عشق آری
اگر مدد برساند سرشت بابکی ام

کنار تو نفسی با فراغ دل بکشم
اگر امان بدهد سرنوشت بختکی ام

می کَنم الفبا را، روی لوحه ی سنگی
واو مثل ویرانی، دال مثل دلتنگی

بعد از این اگر باشم در نبود خواهم بود
مثل تاب بیتابی مثل رنگ بیرنگی

از شبت نخواهد کاست، تندری که می غرّد
سر بدزد هان! هشدار! تیغ می کشد زنگی

امن و عیش لرزانم نذر سنگ و پرتابی ست
مثل شمع قربانی در حفاظ مردنگی

هر چه تیز تک باشی، از عریضه ی نطعت
دورتر نخواهی رفت مثل اسب شطرنگی

قافله است و توفان ها خسته در بیابان ها
در شبی که خاموش است کوکب شباهنگی

در مداری از باطل، بی وصول و بی حاصل
گرد خویش می چرخند راه های فرسنگی

مثل غول زندانی تا رها شویم از خُم
کی شکسته خواهد شد این طلسم نیرنگی؟

صبح را کجا کشتند کاین پرنده باز امروز
چون غُراب می خواند با گلوی تورنگی

لاشه های خون آلود روی دار می پوسند
وعده ی صعودی نیست با مسیح آونگی

نگفت و گفت: چرا چشم هایت آن دو کبود
بدل شده است بدین برکه های خون آلود

درنگ کرد و نکرد آنچنانکه چلچله ای
پری به آب زد و نانشسته بال گشود

نگاه کرد و نکرد آنچنان به گوشه ی چشم
که هم درود در آن خفته بود و هم بدرود

اگر چه هیچ نپرسید آن نگاه عجیب
تمام بُهت و تحیّر، تمام پرسش بود

در این دوسال چه زخمی زدی به خود؟ پرسید
گرفته پاسخ خود هم بدون گفت و شنود

چه زخم؟ آه، چه زخمی است زخم خنجر خویش
کُشنده زخم به تدریج زخم بی بهبود

شهر - منهای وقتی که هستی - حاصلش برزخ خشک وخالی
جمع آیینه ها ضربدر تو، بی عدد صفر، بعد از زلالی

می شود گل در اثنای گلزار، می شود کبک در عین رفتار
می شود آهویی در چمنزار، پای تو ضربدر باغ قالی

چند برگی است دیوان ماهت؟ دفتر شعرهای سیاهت؟
ای که هر ناگهان از نگاهت یک غزل می شود ارتجالی

هر چه چشم است جز چشم هایت، سایه وار است و خود در نهایت
می کند بر سبیل کنایت مشق آن چشم های مثالی

ای طلسم عدد ها به نامت! حاصل جزر و مد ها به کامت!
وی ورق خورده ی احتشامت هر چه تقویم فرخنده فالی!

چشم وا کن که دنیا بشورد! موج در موج دریا بشورد!
گیسوان باز کن تا بشورد شعرم از آن شمیم شمالی

***
حاصل جمع آب و تن تو، ضربدر وقت تن شستن تو
هر سه منهای پیراهن تو، برکه را کرده حالی به حالی

دگر هوای غزل ندارم

2008-04-07T23:23:00.000+02:00

دلم گرفته ز فصل باران، دگر هوای غزل ندارم
فتاده ام در عذاب طوفان، دگر هوای غزل ندارم

و می روم تا کنار دریا، صدف بچینم برای فردا
که در هیاهوی این خیابان، دگر هوای غزل ندارم

چقدر باید بپرسم آیا، کجاست باران؟ کجاست دریا؟
در این بیابان گرم و سوزان، دگر هوای غزل ندارم

دلی بهاری ندارم ای عشق، دگر قراری ندارم ای عشق
نشسته ام با دلی پریشان، دگر هوای غزل ندارم

خزان رسید و بهار را برد، گریست در باد بید مجنون
و خواند با گیسوی پریشان، دگر هوای غزل ندارم

بگو به رعد و بگو به آتش، که برد بر باد هستی ام را
بگو به باد و بگو به باران، دگر هوای غزل ندارم

تمام ابیات مهربانی، فدایت ای عشق جاودانی

!دل مرا بیش از این مرنجان، دگر هوای غزل ندارم

قدم خیر

2008-04-06T17:52:00.002+02:00

قدم خیر

شیر زنی از طایفه بیرانوند

از کدام «مخمل کوه» می آیی

که بر پیراهن ِ منجقی ِ سبزت

خونی به رنگ زلیخا پاشیده است !؟

از کدام عصر مکاشفه

که نامت

بر تمامی مفرغ های لرستان می درخشد

و دختران الیگودرز

سینه ریزی از «فیروزآباد» یاد تو دارند

و زنان «ازنا» بر «قالی کوه»

غنچه های چهار برگ تو را

به تبسم وا می دارند

نامت

در روزنامه های جمعه تقویم

قرمز

همان رنگ رفوزه است

این تقویم لعنتی هیچ آسمان آبی

در آسیاب «آدینه وند» ها

به درک که بریزد یا نر...

نامت

دهان به زبان

می چرخد در فلک الافلاک

حالا الیزابت مکبن رز

هر چه می خواهد

دروغ بنویسد

ای زن بزرگ

ای «بیرانوند» ی بی همتا

ای «قلاوند» ی سترگ

این «سگوند» ها

دل شیری دارند

که می آیند به «گاگریو خوانی» تو

آهای چالانچولان !

دورود، ای رود، رود

رود غمگین من

که به خود می پیچی از درد!

درود بر تو باد

ای «دورود» سخاوتمند

ای «سراب» گوارا

ای «امامزاده قاسم»

ای «بی بی مریم» عشق من

آهای پل دختر زیبا!

همشیره ی «خدابس»

نامت چه بالا

نامت چه بلند

به حافظه ی «اشترانکوه» مانده است

در بالاگریوه

لاگریوه

گریوه

یوه

وه

و تو ای «لر کوچک»

ای «لر بزرگ»

از «زاگرس» که بالا می روی

چوخایی به رنگ «اولاد» ت بپوش

پیش از آنکه

«کاسی» ها و «ماد» ها را

از یاد ببری

بگو «شامیرزا مرادی» بنوازد

می خواهم به رسم مردان هخامنشی

چوب بازی کنم

به رسم مردان یازده لنگ

بگو علیرضا حسین خانی

«چل سرود» بخواند

و همت علی سالم

«برزان برزان» بنوازد

و من

به پیمان «سگ کشون»

جز به خاطر صلح

«مر جنگه...» نمی خوانم

ای لر بزرگ

حالا تفنگت را بردار

و «دایه دایه ...» بخوان !

آفتاب از شانه هایت

صبح

بالا می آید

در گردنه های سربلند «زردکوه»

تنها نام «خدابس» را

با ناخن بتراشید

در دامنه های چیناچین «منارکوه»

تنها «قدم خیر» را

چونان که بر بیستون

نام شیرین را

بنویسید :

خدابس

به زردکوه گردن کج نمی کند

به زردکوه

ـ این مرد چوقا پوش! ـ

حالا زنان «بالاگریوه»

هر چه می توانند «گاگریوه» بخوانند

هر چه می توانند گیسو ببرند

قدم خیر ایستاده مرد

پاریس فوریه 2011

یک کلمه ی پنج حرفی

2008-04-02T13:14:00.001+02:00

برای تمامی پرندگان در زنجیر

ناگزیر پرنده ای هستم
در قفس
که تمام آوازهایم را از یاد برده ام
و لب هایم بال نمی گشایند
که از دشتهای گندمگون

غزلی بخوانم
... یا از بهار آنسوی پرچین
یا دست کم
... از شکوفه های درخت گیلاس

ناگزیر هوای سکوت
تمام پرهایم را
آلوده کرده است

بی هیچ دلیل روشنی از آفتاب
تمام پرندگان

ـ یک نفس
سکوت را به حرف در می آورند
تمام پرندگان

ـ در قفس
از «آ» تا «یا» می خوانند
آن کلمه پنج حرفی را

آیا ؟

دیوارها
از چهار سوی
مرا در آغوش گرفته اند
دیوارهای ِ بی در
درهای ِ بی دیوار
هیچکدام مرا نمی فهمند

روزها سر بر در می کوبم
شبها سر بر دیوار
و تنها
به آن کلمه پنج حرفی می اندیشم
و به پرندگان ِ تنها
ـ که رها ـ

.بر زبان گنجشک می خوانند

این روزها

2008-03-25T18:06:00.000+01:00

این روزها ز هم، گره ای وا نمی کنند
خود را برای عشق مهیا نمی کنند

در واپسین شمارش ِ معکوس ِ لحظه ها
فکری برای روز مبادا نمی کنند

پیوسته در خلیج عدم غرق می شوند
دستی نمی زنند و تقلا نمی کنند

بیهوده است عشق در این عصر بی کسی
وقتی که هیچ با دل ما تا نمی کنند

آنقدر گم شدند که با چشمهای خویش
خود را درون آینه پیدا نمی کنند

آنجا تمام آینه ها دل شکسته اند
اینجا ترحمی به دل ما نمی کنند

گفتند عاشقند و به عشق تو صادقند
سوگند می خورند که حاشا نمی کنند

نشریه های عصر نوشتند اینچنین
مردم توجهی به خبرها نمی کنند

هر چه بگویی تو از این دل کم است

2008-03-08T22:01:00.000+01:00

باز دلم مثل شقایق شده

از تو چه پنهان دلم عاشق شده

لحظه ای، ای عشق امانم بده

راهی از این ورطه نشانم بده

!حرف مرا گوش کن اینجا بمان

!خانه خرابم کن، اما بمان

در خور من نیست مگر چشم تو

چیست به جز آینه در چشم تو؟

حاصل جمع دل من، عشق تو

حادترین مشکل من، عشق تو

کاش دلت با دل من تا کند

پای تقاضای من امضا کند

کاش دلت مثل شقایق شود

با نظرِ درد، موافق شود

قلب مرا واژه ی قوت بده

عشق! به این مرد فتوت بده

عشق! مرا باز به کشتن مده

باز به نابودی من تن مده

□

خانه خرابم دگر ای دل مکن

زود جوابم بده، دل دل مکن

پشت من از داغ شقایق خم است

هر چه بگویی تو از این دل کم است

صبرکن از پیش دل من مرو

حوصله کن زود عصبانی مشو

آینه ای بر سر راهم بگیر

لطف کن و دستِ مرا هم بگیر

درد مرا باید باور کنی

!عشق مرا چند برابر کنی

ماهی ها بر ساحل می میرند

2008-03-05T23:30:00.000+01:00

ماهی ها بر ساحل می میرند
و من در دریا
□
چشمآبی ات
بهانه ایست
که مرا به دریا می کشاند
□
حالا بر لب ساحل ایستاده ام
و تو باز رفته ای
که از باغ دریا صدف بچینی
خیال تو را با ماسه ها بازی می کنم
و گوش ماهی ها مرا می فهمند
چند دقیقه ی بعد
خورشید زرد می شود
و ماهیگیران از دریا باز می آیند
آنگاه ماهی ها

تمام ماسه ها و صدف ها را
بوسه بوسه می کنند
چند دقیقه بعد
ماهی ها بر ساحل می میرند
ماهی ها بر ساحل
ماهی ها
ماه
اه
ه
چند دقیقه ی بعد
آفتاب در ماهی تابه سرخ می شود
و دریا از گوش ماهی ها بالا می رود
حالا درست چند دقیقه بعد است
و بادهای هرزه گرد
از گیسوانم دست بر نمی دارند
اکنون چند دقیقه ی بعد است
و تو هنوز از دریا نیامده ای
و آفتاب
.دارد سیاه می شود
□
صبح روز بعد
دریا آرام و آسمان آبی است
و آفتاب دارد همچنان موج می زند
دریا آرام و آسمان آبی است
و تو از دیروز رفته ای به سراغ ماهی ها
جنونم سر به اوج می زند
□
و بعد از ساعتِ هنوز
تو از دریا نیامده ای
چند دقیقه ی بعد
طوفان می شود
و دریا سر به صخره ها می کوبد
چند دقیقه ی بعد
دریا در خنده های من گم می شود
!خنده های من در دریا

! من هیچ، من نگاه

2008-03-05T13:27:00.000+01:00

خرمن
بر چاپق من می سوزد
و آفتاب ظهر خوزستان
بر چهره پدر
□
بهار
و سه فصل دیگر
چه خون دلی می خورد
ـ پدر
تا تاکها
قطره قطره
شرابی شوند
چه خون دلی می خورد
ـ مادر
تا گندمها
دانه دانه
آفتابی شوند
□
... بیچاره پدر
«من هیچ، من نگاه»

می روم تا دوربینم را بردارم
و از پینه های دستشان عکسی بگیرم

... بیچاره مادر

عاشق ترین مرد جهان

2008-03-01T00:12:00.000+01:00

گفتی : «بگو از عشق» و من عیناً همان کردم
من خویش را عاشق ترین مرد جهان کردم

یک روزـ آری ـ مثل ابراهیم در آتش
در آزمون عشق خود را امتحان کردم

آتش گرفتم، سوختم ـ حتا نگفتم آه ـ
یعنی که با آتش دلم را همزبان کردم

کاری که با گلبرگهای ارغوان ـ آری ـ
کاری که با گلبرگهای ارغوان کردم

... بعد از خداحافظ ... خداحافظ ... خداحافظ

با خود نشستم گریه های بی امان کردم

بر بازوی سهراب، نقشی کوفتم از مِهر
با رستم دستان تو را همداستان کردم

اصلاً نمی دانم چرا تو اینچنین کردی
اصلاً نمی دانم چرا من آنچنان کردم

برای یک دوست

2008-02-17T23:58:00.000+01:00

در دفترم، سه حرف به تکرارآمده است
نام کسی که حرف از آیینه ها زده است

نامی شبیه آتش و مانند آذرخش
چیزی چو خشم ابرـ که وقتی ببارد ـ است

نامش شروع می شود عیناً شبیه عشق
این «یادگارِ گنبدِ دوار مانَد» است

با یکهزار و سیصد و پنجاه و چار گل
رنگ ِخزان به سبزترین لاله ها زده است
□
آن دختری که در غزلش گریه می کند
داند عیار عاشقی اش چند درصد است
□

یک ناگهان دوباره به ما چشم باز کرد

گویی میان ماندن و رفتن مردد است

با این همه دوباره به ساعت نگاه کرد

مثل کسی که منتظر یک پیامد است

مهتاب گشت و رفت به اعماق آسمان
دریا شد و به مرحلۀ جذر- آ- مد است

مانند خون که واژۀ سرخی ست با سه حرف
ـ یا مثل مرگ - اینکه به ما رنگ غم زده است

مهتاب و آفتاب و از این دست واژه ها ...
اصلاً هر آنچه نور به عالم بتابد است

عشق و تبسم و غزل و مهر و دوستی ...
شوق و جنون و مستی اش از وصف من رَد است

او «بود» «حرف ربط» میان غم و غزل
در «جمله» دو چشم ترش عشق «مسند» است
□
مادر شکست خورد و زمینگیرِ درد شد

این اتفاق (مرگ) ـ بخواهد نخواهد ـ است

اما پدر که اشک برایش نمانده بود
"گفت : "ای خدا که این چه بلای مشدّد است

هی داد زد جنون خودش را به آسمان
این درد بی دریغ خدا را نشاید است

اما خدا جواب درستی به او نداد

"یک لحظه کفر گفتم و گفتم : "خدا بد است

ساعت به وقت رفتنش از حرکت ایستاد
یعنی غم نبودن ِ او تا به این حد است

او رفت چون پرنده به آنسوی ابرها
او تا «همیشه» پر زد و «هرگز» نیامد است

با ساز چپ به بدرقه اش می روم ـ بزن
ساز عزا، که دَن دَدَ دَن دَن دَدَن دَدَ ست

این ساز از گلوش، غم و بغض می چکد
مثل سه تار، مثل نی و مثل بَربَد است

بغض گلوی من، که پر از حرف و بی صداست
مثل همان حکایت دریاچه و سد است

القصه مانده ام چه بگویم از این فراق
این غصه بی دلیل در این دل چه نامد است؟

مرگ ناگهانی

2008-02-15T17:40:00.000+01:00

ما تسلیت گفتیم مرگ ناگهانی را
یعنی خدا رحمت کند این زندگانی را

یکبار دیگر بغض در بغضم گره خورده ست
باید که از سر گیرم امشب شروه خوانی را

حتا به چشمان ِخودم امشب ظنینم من
بر من ببخش ای نازنین این بد گمانی را

حتا اگر بی نان و گل، حتا اگر بی عشق
طی می کنم با لحظه هایت این جوانی را

بین من و دل باز هم سوء تفاهم شد
تقصیر عشق است، او بهم زد همزبانی را

بگذار بعد از این بگویم دوستت دارم

قسمت کنم با هر دو چشمت مهربانی را

دلخوشیم

2008-02-06T22:25:00.000+01:00

ما به یک لبخند خالی دلخوشیم
با همین افسرده حالی دلخوشیم

فصل، فصل نو سرودنهای ماست
بی خیال از خشکسالی دلخوشیم

گر چه باغ سبز ما خشکیده است
با بهار احتمالی دلخوشیم

بی بهار و بی گل و بی آفتاب
با همین گلهای قالی دلخوشیم

با رباعیهای خیامیم مست
با غزلهای غزالی دلخوشیم

بوی تو در کوی ما پیچیده است
در هوای این حوالی دلخوشیم

دم به دم حالی به حالی می شویم
بی خیال و لا ابالی دلخوشیم

توی چشمانت به شوقی قانع ایم
روی لبهایت به خالی دلخوشیم

Le déserteur

2008-01-05T12:39:00.000+01:00

فراری

شعری از : بوریس ویان

شاعر، نویسنده و ترانه خوان فرانسوی

ترجمه و توضیح : محسن فارسانی

: اشاره
این شعر «فراری» نام دارد و به عنوان شعری ضد جنگ معروف است. در سال 1954، بوریس ویان ـ نویسنده، شاعر، سخندان، خواننده و ترانه ساز فرانسوی شعر «فراری» را سرود که یکی از معروفترین آثار او به شمار می رود. این شعر در آن زمان به عنوان نوعی ستیز و مبارزه علیه قانون تلقی گردید. شاعر رییس جمهور را مورد خطاب قرار داده است که از جنگ علیه الجزایر و کشتن انسانهای بی گناه پرهیز کند. این شعر که در قالب یک نامه پر داخت شده است، در حقیقت یک خطاب شجاعانه و بی باکانه به رییس جمهور وقت فرانسه است. این شعر در پایان جنگ هند و چین (دقیقاً در 15 فوریه 1945) و درست قبل از جنگ فرانسه با الجزایر سروده شده است. یک سال بعد از سرودن این شعر، یعنی در سال 1955 بوریس ویان با دستکاری و ویرایش آخرین بند شعر ، بر آن آهنگی ساخت و همراه با سایر تصنیف هایش بصورت آلبومی در آورد. اما آلبوم او در سراسر فرانسه ممنوع شد. حتی تمامی اجراهای موسیقی و تئاتر او به حالت تعلیق در آمد و از اجرای آنها جلو گیری بعمل آمد. «فراری» از میان 460 تصنیفی که بوریس ویان ساخته بود، شهرت بیشتری پیدا کرد. پس از آن بوریس ویان بارها توسط راست های افراطی مورد آزار و اذیت قرار گرفت. در سال 1960 این آواز به یک موفقیت و میراث واقعی و مانا تبدیل شد و سالهای بعد خوانندگان بسیاری آن را باز خوانی کردند. این آواز برای همیشه مانا شد و به موفقیت های چشمگیری دست یافت، اما این موفقیت ها برای بوریس ویان دیگر سودی به همراه نداشت چرا که دیگر مرده بود .ـ

«توضیح در باره آخرین بند شعر «فراری
در نسخه اولیه ی این شعر، شاعر پایان شعر، رییس جمهور را مورد خطاب قرار می دهد و اینگونه می سراید : /به سربازانت اعلام کن/که اسلحه ای بدست می گیرم / و می دانم چگونه شلیک کنم

Prévenez vos gendarmes
Que j’aurai une arme
Et que je sais tirer
فرانسواز روندو به دلیل این که بند آخر شعر، مفهوم ضد جنگی که در تمامی شعر بود را نقض می کرد، پیشنهاد کرد که این قسمت، به حالتی منفی و صلح جویانه تغییر و ویرایش شود که این پیشنهاد توسط بوریس ویان پذیرفته و عملی شد. سر انجام بند پایانی شعر پیش از ضبط بدین صورت دگرگون شد
Prévenez vos gendarmes
Que je n’aurai pas d’arme
Et qu’ils pourront tirer

بدین صورت مفهوم ان صد و هشتاد درجه تغییر کرد و شعر می توانست، دوباره آن مفهوم خنثی و ضد جنگ خود را حفظ کند به سربازانت اعلام کن/ که اسلحه ای ندارم / و می توانند به من شلیک کنند

***

فراری

آقای رییس جمهور
نامه ای برایتان می نویسم
که شاید بخوانیدش
اگر وقت داشتید

همین الآن
برگه ی اعزام بدستم رسید
تا پیش از چهارشنبه عصر
برای رفتن به جنگ
خود را معرفی کنم

آقای رییس جمهور
نمی خواهم به جنگ بروم
من برای کشتن انسانهای بی گناه

به دنیا نیامده ام

نمی خواهم عصبانی تان کنم
اما باید به شما بگویم
تصمیم خود را گرفته ام
من فرار خواهم کرد

از بدو تولدم
شاهد مرگ پدرم بوده ام
شاهد از دست دادن برادرانم
و گریستن کودکانم

مادرم بی نهایت زجر کشید
و اکنون در قبرش آسوده است
و به بمب ها ریشخند می زند
و به کرمهای خاکی

هنگامی که زندانی بودم
زنم را دزدیدند
روحم را غارت کردند
و تمامی گذشته عزیزم را به چپاول بردند

فردا اولای صبح
در خانه را می بندم
بر سالهای مرگ
و به جاده می روم

زندگی را گدایی می کنم
در تمامی شاه راهها فرانسه
از بروتان تا پروانس

: و مردم را خواهم گفت

از فرمان سرپیچی کنید»
از جنگ بگریزید
به نبرد نروید
«پرهیز کنید

اگر قرار است مردم خونشان را بدهند
خودتان بدهید
شما حوّاری مذهبی خوبی هستید
آقای رییس جمهور

اگر مرا تعقیب می کنید
به سربازانتان اعلام دارید
که مسلح نیستم
.می توانند به من تیراندازی کنند

Le déserteur

Boris Vian (1920 - 1959)

Traduit par Mohsen Farsani

Monsieur le président
Je vous fais une lettre
Que vous lirez peut-être
Si vous avez le temps

Je viens de recevoir
Mes papiers militaires
Pour partir à la guerre
Avant mercredi soir

Monsieur le président
Je ne veux pas la faire
Je ne suis pas sur terre
Pour tuer des pauvres gens

C'est pas pour vous fâcher
Il faut que je vous dise
Ma décision est prise
Je m'en vais déserter

Depuis que je suis né
J'ai vu mourir mon père
J'ai vu partir mes frères
Et pleurer mes enfants

Ma mère a tant souffert
Elle est dedans sa tombe
Et se moque des bombes
Et se moque des vers

Quand j'étais prisonnier
On m'a volé ma femme
On m'a volé mon âme
Et tout mon cher passé

Demain de bon matin
Je fermerai ma porte
Au nez des années mortes
J'irai sur les chemins

Je mendierai ma vie
Sur les routes de France
De Bretagne en Provence
Et je dirai aux gens:

« Refusez d'obéir
Refusez de la faire
N'allez pas à la guerre
Refusez de partir »

S'il faut donner son sang
Allez donner le vôtre
Vous êtes bon apôtre
Monsieur le président

Si vous me poursuivez
Prévenez vos gendarmes
Que je n'aurai pas d'armes
Et qu'ils pourront tirer

برای شنیدن اینجا را فشار دهید

بهار

2007-12-30T23:57:00.000+01:00

بهار می آد به خونه مون، بوی ِ شکفتن می آره
تو طاقچه ی خونه ها مون، یه چن تا گلدون می ذاره

تو گلدونای قیمتیش، یه دنیا غنچه جا می شه
بوی تو را می دن گلاش، چقدر با صفا می شه

بهار می آد به خونه مون، جوونه ها جوون می شن
بازم پرنده ها می آن، ز نو ترانه خون می شن

خدا کنه یه روز بیاد که غصه و غم نباشه
سهم من و تو از گلا و غنچه ها کم نباشه

خدا کنه یه روز بیاد شهر رو چراغونی کنیم
تو آسمون دلامون خورشید ُ مهمونی کنیم
□
بهار اومد، بیا ببین چه رنگ زیبایی داره
همیشه چش براش بودم، اومد به اینجا دوباره

اومد بمونه پیش ما، خزون ُ ریشه کن کنه
.تموم ِ این درختا رو لباس ِ نو به تن کنه

برنوم را بر می دارم

2007-12-29T21:30:00.000+01:00

برنوم را بر می دارم
با قطار فشنگ

برنوم را بر می دارم
ـ سلاح ِ روز جنگ ـ

لباس رزم
بر تن
و کیسه باروت

.بر کمر

برنوم را بر می دارم
اما نه برای رفتن به شکار ِ کبک
.بسان ِ نجفقلی خان

نه برای رفتن به شکار ِ شیر
.بسان ِ اسد خان

نه برای رفتن به جبهه جنگ
.با دشمنان

نه برای گرفتن
.تقاص خون ِعلی مردان خان

برنوم را بر می دارم
برای آتشبازی
برای شلیک ِ تیر شادمانی
.در جشن عروسی برادرم

«ماههای «چهار محال» و آفتابهای «شیرین بهار

2007-12-26T18:32:00.000+01:00

ماه اول
کبک ها با ناز و نیاز
«به «تاراز
باز می گردند
و «دیمه» همچنان
«چشمان «خدابس
.را می سراید

ماهِ نخست
بی بی مریم» ها»
به «مالکنون» می آیند
«و در «دشت زری

بهون» می زنند»
«در دامنه های «چهلگرد

.«و «چمن گلی
«و «زردکوه
نیمی برف رنگ
و نیمی صخره های زمخت رنگ
«چونان «خان بازفت
چوقایی» بر «گُرده» دارد»
بهار که به «سوسن» پا می گذارد
«کوهرنگ»
از«سیاه چادر» هایش
سخن می گوید
«و « دشت لاله
از جام های شراب سرخش
.فرو چیده بر سینی خاک

□
ماه نخست
مادرم به درد می رسد

.و من به برادرانم ملحق می شوم
*

ماه دوم
بهشت خیمه می زند
«بر دشت های « لاله» و «لالی
«و چوپانان «شیخ شبان
بره های ماه را چونان لکه های ابری سفید
بر قلل «جهانبین» می چرانند
بهشت که می گویند
همین پرچین دامان توست
! « گل اندام»
و یا چشم های سبزفام توست
! «سوتیام»

و «دشت لاله» که می گویند
همین «جاجیم» زیر پای توست
که هزار و یک گل دارد
! مگر نه «شیرین بهار» من

ماه سوم
ماه آخر دبستان
ماه شعرهایی که دوست دارم هنوز
ماه قصه هایی که مرا تکرار می کنند هر روز
چقدر «چوپان دروغگو» را دوست دارم
«دهقان فداکار»
«خاله مرجان»
این ماه اتفاق خاصی رخ نمی دهد
اما «تیری» در راه است
*
ماه چهارم
هنوز خون ِ سرخ «علی مردان خان» است
«در باور سپیدارهای «باغملک
«هنوز «تشمالها
تمام شب را
و روز را
هنوز را
چپ» می زنند»
«و ریش سفیدان «سیاهگِل
به بالاترین رنگها
.پیراهنی می پوشند یکدست
*
ماه پنجم
ماه ِ میانی ِ تابستان
کلمات مردار و مرگ را
مرور می کند
و «تالاب چغاخور» را
که در خود می ماند و می گندد
«اما «کارون
رودی خروشان است
«که از چشم های «گل خاتون

سر چشمه می گیرد
چونان که خروش «علی داد» را
.در گلو دارد

□
این رعد نیست
که در «لیله» و «دلا» ست
فریاد «نـُه دال» ست
«یا صدای «کِل کِل» دختران «لردگان
مرگ «شیر علیمردان» را
در برابر جوخه ی اعدام
که با ناخن های خویش
گودال مرگ خویش
را برکند
حالا هنوز که هنوز است
«اسبهای «سلطان ابراهیم

به شکل «کُـتل» در می آیند
«و سواران «فارسان

«تا «زندان قصر

قیقاج» می روند»

فصل پنجم
«اسدخان شیر کش»
یاغی شد
و دشمنان حتی
صدای شیهه ی اسبش را هراسیدند

حالا هنوز که هنوز است
«بر پیکره ی تمام «شیرهای سنگی
نقشی از «سواران بختیاری» است

حالا هنوز که هنوز است
طلسم» ها تمثیلی از غربت «نامدارخان» اند»
«در برابر خشم «جعفرقلی خان

حالا هنوز که هنوز است
«بر زبان کودکان «چهارمحال
،حکایت هر سال
حکایت «هالو زال» است
«و فریاد «بی بی ماه پسند
هنوز در «قلعه تل» پیچیده است
که «شرم نداری از برادر کشی» !؟
*
ماه ششم
بهار در آینه
چشمانت را تجدید می کند
«و «چوم
بر مدار سبز چشمان تو می گردد
فصل «مالکنون» که می شود
دوباره بر «تلمیت» می نشینی
و مادیان «کمیت» را
«هی می کنی به باغهای «شیرین بهار

می ترسم
شهریور از گرد راه برسد

و من به میوه ی چشمان ِ کالت نرسم

! «گلبانو»
*
ماه هفتم
مهرت بی انتهاست
! «بی بی گل افروز»

و آفتاب
پریده رنگ و سرد
به تو می اندیشد
*
ماه هشتم
«زاینده رود»
چون فرات
آب را مضایغه می کند
«بر گندمزاران «سامان
اما «عمان» حق اعتراض ندارد
آبها می روند
و به باتلاق می ریزند
«و آبیارهای «زانیون» و «چالشتر
«بیل بر دوش علیه «آل» ِ « گاو خونی

.شعار می دهند

ـ در ساعت پنج عصر
و «الله وردی خان» «سامان» نمی گیرد
«و «توریست ها» ی نمای خارجی «سی و سه پل
آب «دیمه» را
به قلیان می کنند
ـ در ساعت پنج عصر
«و آنوقت کودکان «آقا سید
.تشنه بر خاک می میرند

آبها می روند
و از آسیاب می افتند
اما، ما چرخه آبها را
جور دیگر در کتابها خوانده بودیم
اینجا
آبهای بی سر
آبهای بی سامان
.می روند و نمی رسند
*
ماه نهم
در دلم آتشی برپاست
آنچنان که
خونم را به جوش می آورد
آنوقت
باران بر شقیقه هایم می بارد
و ابری غلیظ بر می خیزد
و باد
پای کوبان و دست افشان
از جانب «بابا حیدر» می وزد
و «حیدر بابا سلام» می خواند
برای تمام اسبان «فیل آبادی» ها
و من پابه پای باد
هیاهوی عشق تو را تکرار می کنم

! «گل مرجان »

در آخرین ماه خزان
خبربدی می رسد
«فریدون و نجفقلی»
«در شکارگاه «لیله

.در برف ماسیدند

ماه دهم
ماه سرد عاشقان
«با ترانه های «دی بلال» و «دوالالی
«با ترانه های «عبده محمد للری

«و «مر جنگه
«و «ابوالقاسم خان
«و سوگسرودهای «گاگریو
*
ماه یازدهم
بیست و دو برگ
از تقویم بر باد می رود
لب ها
از حالت بوسه خارج می شوند
و از«میم» به «ها» می رسند
دهان ها
یکصدا به شکل «آ» در می آیند
و دست ها
به فریاد آغشته می شوند
و آنوقت خون
از گلوی مسلسل ها چک چک می کند
و آدمها یکی یکی پرنده می شوند
و به آسمان می روند
*
ماه دوازدهم
«علی مردان خان»
در زندان قصر حلاج می شود
«آنگاه ماه از «سفید دشت
طلوع می کند
و آفتاب
«از «خون کشته

برف می بارد
برف سیاه و سفید
مسیح هنوز
در«عیسی آباد» است
و خون «پازن» ها
هنوز در «رگ منار» جاری است
من در ماه آخر می میرم
«و «اسفندیارخان
برایم «اسفند» دود می کند
من در ماهِ آخر می میرم
: وصیت من این است
بر قبرم»
«!یک شیر سنگی بگذارید

... ماه سیزدهم

در این شب یلدا

2007-12-23T23:09:00.000+01:00

! نه نمی توانی باور کنی
در این شب یلدا
دارم درآفتاب یخ می زنم
و دیگر هیچ غزلی
ـ با ردیف هر چه باشد ـ
.مرا گرم نخواهد کرد

اما نگاهت
تنها واژه ای ست
که می تواند به آتشم بکشد
و خاکسترم را به باد دهد

! نه اصلاً نمی توانی باور کنی

داستان تولد من

2007-12-19T10:36:00.000+01:00

در آغاز کلمه ای بودم
ـ در خلاء
مادرم به دردِ چهار خشت رسید

.و دخترهمسایه ناف بران من شد
و من خیره شدم
به چشمهای آبی مادرم
که از درد می مـُرد
و بیمارستان هنوز کلمه ای بود
ـ در خلاء
و پزشکان هندی
به مادرم خون گاو تزریق کردند
و پدرم به جنون گاوی دچار شد
مادرم
به بلندای «زردکوه» جیغی زد
«که تمام کبک های وحشی «تاراز
به ستیغ
.کلاغ پر شدند

من از سکوت به حرف آمدم
و بر قالیچه ی خشتی زمین نازل شدم
□
ماه» به فروردین رسیده بود»
و آفتاب دومین روز بهار
،بر نخستین برگ سه جلدم

درخشیدن آغازید
انگار
در غاری عاری از تمدنیته
به تاریکی چشم گشودم
ـ برهنه در دستان مچاله زنی ـ
□
پدرم
هنوز در مزرعه بود
و یوغ ِگاوان ِ خان را بر گردن ِزخمی اش
هوار می کشید
و من هنوز
،چون ماهی برهنه ای برخاک
بال بال می زدم
ساعت از ماه می گذشت
و شب آبستن ستاره های بی فریاد بود
پدرم هنوز مرا نمی دانست
و آخرین حرف نام کوچک مرا جست و جو می کرد
و من به تاریکی چشم گشودم
ـ برهنه در دستان مچاله زنی ـ
هنوز به واژه نان نرسیده بودم
اما برادرانم
تمام شب را گرسنه بودند
پدر
آفتاب زنان، به خانه آمد
و مادرم را بوسید
آنگاه من در آغوش خسته ی پدر
به خواب فرو رفتم
من خواب بودم
که مادرم گریسته بود
من خواب بودم
و انگار چشمان آفتابی اش
در قرمزای غروب شناور شد
من خواب یا بیدار

! نمی دانم

و سه جلدهای برادرانم
دبستان را
.کوچک بود هنوز

اما پدر بیست و نهمین حرف الفبا را
با زحمت آموخته بود
و برادرانم تازه می دانستند
گرسنگی را هجا کنند
.و بنویسند مثلاً آب

و مادرم به من لالا می آموخت
من خواب بودم
که پینه های دست پدر
به خنده شکوفه زد
و به خون گل داد
□
در آغاز خدا نبود
کلمه نبود
،و ما فراموشانی بودیم
.که بی خدا زنده بودیم

،و خاموشانی بودیم

.که هنوز کلمه را نمی دانستیم

امیــد

2007-12-18T13:22:00.000+01:00

امیــد

شعری از پل لوئی رُسـّی ـ شاعر معاصر فرانسوی
ترجمه محسن فارسانی

در عمیق ترین جزایر خواب

به تو می اندیشم

گویی به روشنایی

در خاکستری ِ اندوهم

--------------

L’espérée

Je pense à toi
au plus profond des îles du sommeil
comme à une clarté
dans le gris de ma tristesse

Paul-Louis Rossi (1933 - ...)

(Poète français contemporain)

Le Roi de Perse

2007-12-17T16:14:00.000+01:00

پادشاه ایران

شعری از ژان ـ پی یر کلاری دو فلوران

ترجمه محسن فارسانی

***

،روزی بود

،روزگاری بود
یه پادشاه ایرانی
با درباریان خودش سرگرم شکار بود
،پادشاه تشنه

و در اون دشت هیچ چشمه ای پیدا نمی شد
اما نزدیک اونجا جنگل بزرگی بود
پر از درختان نارنج، پرتقال و انگور

: پادشاه با خودش گفت

خدا خوشش نمی آد که من از این میوه ها بخورم
: این باغ حسابی به خطر می افته
اگه به خودم اجازه بدم و یه دونه پرتقال بچینم

وزیران من، با یه چشم بهم زدن

.تموم باغ میوه را می خورن

---------------

Le Roi de Perse
Un roi de Perse, certain jour,

Chassait avec toute sa cour.

Il eut soif, et dans cette plaine

On ne trouvait point de fontaine.

Près de là seulement était un grand jardin

Rempli de beaux cédrats, d'oranges, de raisin:

A Dieu ne plaise que j'en mange!

Dit le roi; ce jardin courrait trop de danger :

Si je me permettais d'y cueillir une orange

Mes vizirs aussitôt mangeraient le verger.

Jean-Pierre CLARIS de FLORIAN (1755-1794)

: توضیح

این شعر ناخودآگاه ما را یاد حکایتی از گلستان سعدی می اندازد
.و اشاره به «پادشاه» در واقع اشاره ای به «انوشیروان عادل» است

اگر از باغ رعیت ملک خورد سیبی»
«برآورند غلامان او درخت از بیخ

«گلستان سعدی»

وصیتنامه

2007-12-16T21:54:00.000+01:00

بر پلکهای من بنویسید عاشق است
بر گونه و دهن بنویسید عاشق است

بر روی روح من که سبکبال می رود
هنگام پرزدن بنویسید عاشق است

وقتی که روح من همه از جسم پر کشید
بر روی پیرهن بنویسید عاشق است

تا مرده شوی بر سر نعشم نیامده
بر هفت بند تن بنویسید عاشق است

وقتی که با شراب مرا غسل داد و رفت
بر قالب بدن بنویسید عاشق است

بعداً به اشکِِ لاله مرا شست و شو دهید

[یا عطر نسترن ـ [بنویسید عاشق است

وقتی برای گریه و ماتم نمانده است
جای گریستن، بنویسید عاشق است

نه وقت شیون است، نه وقت گریستن
وقت جدا شدن بنویسید عاشق است

بر بازوی چپم بکشید عکس زال را
با یاد تهمتن بنویسید عاشق است

با جوهر شرابی و مستِ نگاه مرد
با سرمه های زن، بنویسید عاشق است

من هیچ احتیاج ندارم به سنگ قبر
روی خودِ کفن بنویسید عاشق است

ساده، سفید رنگ، بدون نشان و خط
بی هیچ فوت و فن بنویسید عاشق است
□
بعداً که آتش آمد و من دوزخی شدم
در حین سوختن بنویسید عاشق است

تا سوختم به جرم گناهان عاشقی
حین گداختن بنویسید عاشق است

بر گور من به رقص در آیید و کف زنید
دَن دَن دَدَن دَدَن...، بنویسید عاشق است

بر خاک من سرود بخوانید روز و شب
درباره ی وطن بنویسید عاشق است

بر آب و خاک و آتش و سنگ و درخت و گل
بر باد و بر چمن بنویسید عاشق است

فرقی نمی کند به کدامین زبان، ولی
با «دوست داشتن» بنویسید عاشق است

شب

2007-12-13T16:37:00.000+01:00

تنها واژگان
از پس شب بر می آیند
ستارگان
!در ابرها خفته اند

Liberté

2007-12-11T09:54:00.000+01:00

Paul Éluard (1895 -1952)

Traduit par Mohsen Farsani

پل الوار شاعر فرانسوی

ترجمه محسن فارسانی

****

: اشاره

جشن آزادی در فرانسه، هنوز یک جشن عمومی است که همه در آن شرکت می کنند. در گیر و دار جنگ جهانی دوم، الوار یکی از بزرگترین شاعران فرانسه شعر زیبای آزادی را منتشر کرد که با استقبال بی نظیری رو برو شد و خیلی زود بر سر زبانها افتاد در حالی که فرانسه توسط نازی ها اشغال شده بود، این شعر امید به مقاومت، پیروزی و آزادی را در دل مردم می افزود. این شعر به همراه آذوقه و مهمات با چتر های نجات در بین پارتیزانها پخش و بر زبان آنان به عنوان سرود مقاومت جاری شد و با خواندن آن به پیروزی و آزادی امیدوارتر می شدند. این شعر در سال 1942 در دفتری به نام «شعر و حقیقت» به چاپ رسید و از آن زمان تا کنون در حافظه مردم فرانسه باقی مانده است. ـ

بر دفترچه های دبستان
روی نیمکت ام و روی درختان
بر ماسه، بر برف
نام تو را می نویسم

-
بر تمامی صفحات خوانده
بر تمامی صفحات سفید
بر سنگ، خون، کاغذ یا خاکستر
نام تو را می نویسم

بر نقش های زرین
بر سلاح جنگاوران
بر تاج پادشاهان
نام تو را می نویسم

بر جنگل و بیابان
بر آشیانه ها، بر طاووسی ها
بر پژواک یاد کودکی هام
نام تو را می نویسم

-
بر شگفتی شب ها

بر نان سفید روزمرگی ها
بر فصول پیوند ها
نام تو را می نویسم

بر کهنه پاره های آسمان آبی ام
بر تالاب آفتاب کپک زده
بر دریاچه ی ماه زنده
نام تو را می نویسم

برکشتزاران ، بر افق
بر بالهای پرندگان
بر آسیاب از یاد رفتگان
نام تو را می نویسم

بر هر وزش پگاه
بر دریا، بر کشتی ها
بر کوههای زمخت
نام تو را می نویسم

-
بر خزه ی ابرها
بر قطره های عرق توفان

بر باران تند و بی رمق
نام تو را می نویسم

بر اشکال رخشان
بر زنگوله های رنگ
بر واقعیت جسم
نام تو را می نویسم

بر گذرگاه بیداری
بر راههای هموار
بر میدانهای سرشار
نام تو را می نویسم

-
بر چراغ روشن
بر چراغ خاموش
بر خانه های بهم پیوسته
نام تو را می نویسم

بر میوه دو نیم شده
بر آینه و اتاق خوابم
بر صدف خالی بسترم
نام تو را می نویسم
-
بر سگ شکمو و مهربانم
بر گوشهای تیز
و پنجه های چلاق اش
نام تو را می نویسم

بر درگاه خانه
بر لوازم شخصی
بر موج های مقدس آتش
نام تو را می نویسم

-
بر تمامی عضلات ورزیده
بر پیشانی یاران
بر هر دستی که به دوستی دراز شود
نام تو را می نویسم

-
بر قاب شگفتی ها
بر لبان مراقبان
درست بر فراز سکوت
نام تو را می نویسم

بر پناهگاههای ویرانمان
بر فانوسهای برباد رفته مان
بر دیوارهای دلتنگی مان
نام تو را می نویسم

بر غیبت ناخواسته
بر تنهایی برهنه
بر گام های مرده

نام تو را می نویسم

بر سلامتی باز گشته
بر خطر گذشته
بر امید بی خاطره
نام تو را می نویسم

-
و به نیروی یک واژه
زندگی را باز می آغازم
به دنیا آمده ام تا تو را بشناسم
تا تو را بر زبان برانم

.ای آزادی

***

Sur mes cahiers d'écolier

Sur mon pupitre et les arbres

Sur le sable sur la neige

J'écris ton nom

Sur toutes les pages lues

Sur toutes les pages blanches

Pierre sang papier ou cendre

J'écris ton nom

Sur les images dorées

Sur les armes des guerriers

Sur la couronne des rois

J'écris ton nom

Sur la jungle et le désert

Sur les nids sur les genêts

Sur l'écho de mon enfance

J'écris ton nom

Sur les merveilles des nuits

Sur le pain blanc des journées

Sur les saisons fiancées

J'écris ton nom

Sur tous mes chiffons d'azur

Sur l'étang soleil moisi

Sur le lac lune vivante

J'écris ton nom

Sur les champs sur l'horizon

Sur les ailes des oiseaux

Et sur le moulin des ombres

J'écris ton nom

Sur chaque bouffée d'aurore

Sur la mer sur les bateaux

Sur la montagne démente

J'écris ton nom

Sur la mousse des nuages

Sur les sueurs de l'orage

Sur la pluie épaisse et fade

J'écris ton nom

Sur les formes scintillantes

Sur les cloches des couleurs

Sur la vérité physique

J'écris ton nom

Sur les sentiers éveillés

Sur les routes déployées

Sur les places qui débordent

J'écris ton nom

Sur la lampe qui s'allume

Sur la lampe qui s'éteint

Sur mes maisons réunis

J'écris ton nom

Sur le fruit coupé en deux

Dur miroir et de ma chambre

Sur mon lit coquille vide

J'écris ton nom

Sur mon chien gourmand et tendre

Sur ses oreilles dressées

Sur sa patte maladroite

J'écris ton nom

Sur le tremplin de ma porte

Sur les objets familiers

Sur le flot du feu béni

J'écris ton nom

Sur toute chair accordée

Sur le front de mes amis

Sur chaque main qui se tend

J'écris ton nom

Sur la vitre des surprises

Sur les lèvres attentives

Bien au-dessus du silence

J'écris ton nom

Sur mes refuges détruits

Sur mes phares écroulés

Sur les murs de mon ennui

J'écris ton nom

Sur l'absence sans désir

Sur la solitude nue

Sur les marches de la mort

J'écris ton nom

Sur la santé revenue

Sur le risque disparu

Sur l'espoir sans souvenir

J'écris ton nom

Et par le pouvoir d'un mot

Je recommence ma vie

Je suis né pour te connaître

Pour te nommer

Liberté.

Poésies et vérités ـ 1942ـ

ب رای شنیدن شعر اینجا را کلیک کنید

مادر بزرگ

2007-12-10T20:06:00.000+01:00

مادر بزرگ
بغچه اش را بست و رفت
...راز دلتنگی های من

Le Soleil

2007-12-09T15:21:00.000+01:00

Le soleil
Le Soleil en terre, tournesol,
Dis-moi qu'as-tu fait de la lune?
Elle est au ciel, moi sur le sol,
Mais nous avons même fortune
Car sur nous-même nous tournons
Comme des fous au cabanon.
Robert Desnos (1900 - 1945)
روبرت دسنو شاعر فرانسوی

آفتاب

آفتاب روی زمین، آفتابگردان
به من بگو آیا، چه کردی با ماه؟
او در آسمان
من بر زمین
اما سرنوشتی مشترک داریم
چرا که به دور خودمان می چرخیم
.چونان دیوانگان زنجیری در سلول

بر قبر ویکتور هوگو

2007-12-08T15:29:00.000+01:00

!سلام شاعر

مرا ببخش که دیر آمدم
«بی «شمس» و بی «فروغ
من از شهر «عمان» می آیم
«از شهر «بینوایان

«فارسان»

! شاعر
مرا ببخش
در ترانه باران بهار
بی «شقایق» و بی «لاله» آمدم
از آنسوی آبهای گرم مشرق
با حافظه ای پر از مولانا
پر از حافظ
-
بگذار
غزلی بخوانمت
به شیواترین زبان جهان
! تا در گورت برقص آیی

شکر شکن شوند همه طوطیان هند»

«زین قند پارسی که به بنگاله می رود
-
بگذار
از دفتردل خودم
شعری برایت بخوانم
می دانم تو درد مرا می فهمی
چرا که درد
.زبان مشترک تمام شاعران جهان است

محسن فارسانی ـ پانتئون، قبر ویکتور هوگو

!نگاه کن

2007-12-06T01:05:00.000+01:00

!نگاه کن

شبان خورشید
بر کوه ـ
.تکه های ابری گوسفندان

خنده

2007-12-06T01:00:00.000+01:00

جوانه
،به گندمزار می خندد
به مترسک
!کلاغ پیر

دختران

2007-12-06T00:56:00.000+01:00

دختران بکرآباد
با پینه های دستشان
و با ابروهای داسی شکل شان
.به گندمزاران فکر می کنند
□
جبـــار خان اما
!به دختران

پرانتــز

2007-12-04T17:23:00.000+01:00

پرانتز باز

می نویسم
پرنده )
و پرانتز را نمی بندم

!بگذار پرنده آزاد باشد

پدر

2007-12-04T16:37:00.000+01:00

پدر
با نانی که در دست نداشت
ـ خسته
به خانه آمد
مادراما
از زندگی سیر شده بود
و بچه ها
با اشکی

که در چشمانشان نمانده بود
ـ بی گریه
به خواب رفته بودند

مرگ ناگهانی

2007-12-04T15:51:00.000+01:00

ما تسلیـت گفتــیم مرگ ناگــهانی را

یعنی خدا رحمت کند این زندگانی را

یکبار دیگر بغض در بغضم گره خورده ست
باید که از سر گیرم امشب شروه خوانی را

حتا به چشمان خودم امشب ظنینم من
بر من ببخش ای نازنین این بد گمانی را

حتا اگر بی نان و گل، حتا اگر بی عشق
طی می کنم با لحظه هایت این جوانی را

بین من و دل باز هم سوء تفاهم شد
تقصیر عشق است، او بهم زد همزبانی را

بگذار بعد از این بگویم: دوستت دارم
قسمت کنم با هر دو چشمت مهربانی را

پرستـو

2007-12-04T15:24:00.000+01:00

برف می بارد
کودک با سرانگشتانش
پرستویی می کِـشد

ـ بر بخار شیشه

پروانه ها

2007-12-04T15:15:00.000+01:00

پروانه های زرد
ـ در باغ
بـــــال بـــــال می زنند
!آه ... برگهای پاییزی

ترجمه / Traduction

2007-12-04T14:56:00.000+01:00

شعری از ژاک پره ور شاعر فرانسوی

Jacques Prévert
(1900-1977)

Et Dieu

surprenant Adam et Ève

leur dit

Continuez je vous en prie

ne vous dérangez pas pour moi

Faites comme si je n'existais pas.

و خدا

آدم و حـّوا را فریفت

و به آنان گفت

خواهش می کنم ادامه بدهید

خودتان را به خاطر من به زحمت نیندازید

هر کاری می خواهید بکنید

.اصلاً خیال کنید من نیستم

*********************************************

La brouette ou les grandes inventions

Le paon fait la roue

Le hasard fait le reste

Dieu s'assoit dedans

Et l'homme le pousse.

Jacques Prévert / 1900-1977 / Paroles

گاری (چرخ) یا نوآوری های بزرگ
طاووس چرخ می سازد
تقدیر باقی اش را
خدا بر آن می نشیند

.و انسان می راند

اشاره ای مختصر در باره چند واژه کلیدی در این شعر

آنچه در این شعر بیشتر از هر چیز خواننده را به تفکر وا می دارد. استفاده شاعر از واژه های (طاووس)، (تقدیر، سرنوشت)، (خدا) و (انسان) است. بدون شک با کمی دقت در این شعر به سادگی در می یابیم که بین این چهار واژه، پیوند مستحکمی وجود دارد. برای طاووس می توان نماد های گوناگونی را در هند، ایران و غرب پیدا کرد، از جمله طبیعت دوگانه و نامیرایی. مسیحیان اولیه عقیده داشتند که گوشت طاووس چون پیکر مسیح در قبر ناپوسیدنی است! بر بسیاری از موزاییک ها نقش این پرنده به عنوان موجودی نامیرا دیده می شود. همچنین نشستن بر دامان طاووس یا داشتن پر های طاووس گون، در نقاشی های شرق و غرب معمول بوده است. طاووس را پرنده ای خود خواه، و مغرور می دانند. با توجه به نمادهای هندی هنگامی که ایزد کامه (ایزد عشق ورزی) بر طاووس سوار می شود، مظهر هوس نامحدود و بی پایان است. در شعر «پرور» واژه «خدا» می تواند به جای ایزد عشق ورزی به کار گرفته شده باشد. از طرف دیگر با توجه به متون نویسندگان کهن فرانسوی خدا در واقع همان تقدیر و تصادف است. همچنین مار با پیچیدن بر پاهای طاووس و پنهان شدن در زیر پرهایش از جهنم وارد بهشت شد، برای همین پرنده ای نفرین شده به حساب می آید. با سیری در ادبیات کهن فرانسه می توان اینگونه نتیجه گرفت که تقدیر در حقیقت چیزی جز خدا نیست به عنوان نمونه

: دقت کنید به شواهد زیر

1."Il faut, dans la vie, faire la part du hasard. Le hasard, en définitive, c'est Dieu."

(Anatole-François Thibault, dit Anatole France / 1844-1924 / Le jardin d'Epicure, 1894)

2. "Le hasard, c'est Dieu qui se promène incognito."

(Albert Einstein / 1879-1955)